شاهزاده گفت زندگانی پادشاه کامکار و صاحب قران روزگار در حفظ کردگار باد چنین آورده اند در کتب مشهور و تواریخ مذکور که در عهود ماضیه و امم خالیه در بلاد انطاکیه بازرگانی بوده است با ثروت بسیار و تجارت بی شمار در صنوف تجارت با کفایت تمام و در معرفت اصناف امتعه شهامتی بر کمال پیوسته در قطع مفاوز بودی و منازل و مراحل پیمودی روزی جماعتی از واردان برسیدند و به سمع او رسانیدند که در فلان نواحی از سواحل محیط چوب صندل عزتی دارد چنانکه به قیمت بازر معدن برابرست بازرگان را هوس سود در ربود با خود گفت سرمایه ای که دارم جمع آرم و صنل خرم و بدان شهر برم و به نرخ نیک و بهایی تمام بفروشم بدان سرمایه ای راست شود و کفافی حاصل آید که در بقیت عمر غنایی و استغنایی بود و از کسب و تجارت بی نیاز شوم و به فراغت و رفاهت بنشینم نقودی که داشت برین عزیمت جمع کرد و صد خروار صندل خرید و روی بدان نواحی آورد و در راه با خود می گفت
و لقد نذرت لین رایتک سالما
ان لا اعود الی فراقک ثانیه
چون به نزدیک آن ولایت رسید و سواد او بدید روی به شهری نهاد که فاتحه بلاد و فهرست سواد بود و مردمان آن شهر به فطنت و کیاست و زرق و حیلت معروف بودند چون به دو منزلی آن شهر رسید منهیان خبر دادند که بازرگانی صد خروار صندل می آورد یکی از دهات آن شهر و کفات آن جمع که در وجوه تجارت بصارت داشت با خود اندیشید که من قدری صندل دارم هم اکنون این بازرگان برسد و نرخ صندل من کساد پذیرد بروم و به حیلت صندلها از وی جدا کنم پس بر شکل بیاعان و هیات کیسه داران بیرون آمد و قدری چوب صندل با خود آورد چون به مرحله بازرگان رسید و او را بدید سخنی نگفت و حالی بفرمود تا خیمه ای زدند و دیگ پایه بر نهادند و عوض هیزم چوب صندل می سوختند و می گفتند
ترکت دخان الرمث فی اوطانها
طلبا لقوم یوقدون العنبرا
چون رایحه صندل به مشام بازرگان رسید به تفحص آن برخاست و به هر طرف زاویه می گشت تا به وثاق مرد شهری رسید که صندل در آتشدان بدل هیزم می سوخت بازرگان چون حال چنان دید متحیر شد و خیره بماند و با خود گفت جایی که هیزم ایشان صندل بود مرا در وی چه ربح صورت توان کردن دریغا که مالها ضایع شد و مشقت شش ماهه راه و محنت اسفار و خوف اخطار تحمل کردم و سوزیان بزیان آمد پس به نزدیک مرد شهری رفت و چون غمناکی مستمند بنشست مرد شهری از وی پرسید که از کجا می آیی و درین بارها چه متاع داری بازرگان گفت صندل آورده ام شهری پرسید بجز صندل دیگر چه آورده ای گفت همه صندل است شهری گفت لاحول و لا قوه الابالله در ولایت ما خرواری صندل به دیناری است و بیشتر هیزم ما از وی باشد چرا بضاعتی نیاوردی که ترا بر آن ربحی بودی و فراغتی حاصل آمدی بازرگان ازین سخن در حیرت و ضجرت افتاد و به دریای فکرت غوطه ور خوردن گرفت و خود را ملامت کردن ساخت و بدان قانع شد که کری بر وی زیان بود شهری چون واقف گشت که بازرگان این سخن خورد و به اندک چیزی خرسند شد گفت ای جوانمرد من ترا ازین غم فرج آرم و کم زیان گردانم که مردی مصلح می نمایی و سیمای صیانت و سداد در ناصیه تو پیداست و آثار مردمی و مروت در غره تو ظاهر و لایح این صد خروار صندل به گواهی این جماعت که حاضرند به یک پیمانه از هر چه تو خواهی از نقره و زر و سیم و مروارید هر کدام که خواهی به من فروختی مرد بازرگان گفت فروختم شهری جماعتی ثقات را بر آن گواه گرفت و اشهاد کرد و صندل در قبض آورد و بارها برگرفت و روی به شهر نهاد بازرگان گمان برد که این مرد در باب او عنایتی کرده است و شفقتی نموده آن را به منت های بسیار مقابله کرد و چون به شهر درآمد به خانه پیرزنی فرود آمد و دیناری به گنده پیر داد تا ترتیبی کند و چون شب درآمد از پیرزن پرسید که درین شهر صندل به چه نرخ است زن گفت برابر زر و سیم بازرگان بجای آورد که طرار با او حیلت کرده است متفکر گشت پیرزن گفت موجب تحیر و تفکر چیست بازرگان قصه شرح داد پیرزن گفت مردمان این شهر بغایت گربز و محتال و زراق و مغتال اند فردا که در شهر آیی زنهار با کسی سخن نگویی و داد و ستد نکنی و بر مال خود زینهار نخوری که تو مردی غریبی و منازل و مراحل پیموده ای تا مال خود در ورطه تلف و هلاک نیفکنی بازرگان گفت سپاس دارم و از خط امر تو قدم برنگیرم و بامداد که سیمرغ صبح در افق مشرق پرواز کرد و زاغ شام در زوایای مغرب ناپدید شد مرد به شهر درآمد و طواف می کرد و در رزادیق و رساتیق می گشت و مشارع و مناهل می پیمود به موضعی رسید دو مرد را دید که بر دکانی نرد می باختند و اسب مقامرت در مضمار مسابقت می تاختند بازرگان زمانی به نظاره بایستاد یکی از آن دو تن گفت خواجه نرد می دانی بازرگان گفت آری نراد گفت بنشین تا یک ندب نرد بازیم پس آنگه اگر تو بری هرچه خواهی بدهیم و اگر بمانی هرچه فرماییم بکنی بازرگان گفت روا بود بنشست و نرد باختن گرفت مرد شهری نرادی استاد بود چنانکه نراد آسمان را سه ضربه پیشی دادی و مشعبد افلاک را چون مهره به بازی داشتی
نراد آسمان را پیشی دهی سه ضربه
زرین روی از تو ماندم منصوبه هزاران
در حال مرد از بازرگان ببرد گفت خواهم که جمله آب این دریا را که در پیش ماست به یک شربت بخوری بازرگان متحیر فرو ماند و جوابی شافی نداشت مردمان گرد آمدند و این مرد بازرگان سرخ و کبود چشم بود مردی سرخ کبود یک چشم بیامد و چنگ در وی زد که تو یک چشم من بدزدیدی بازده یا قیمت یک چشم من بده دیگری بیامد و پاره ای سنگ رخام پیش او انداخت و گفت مرا ازین سنگ پیراهن و ازاری بدوز یا بهای آن بده و این خصومت و مجادلت در هم پیوست و به تطویل و تثقیل ادا کرد خبر به گنده پیر رسید بیرون دوید و گفت او را به من سپارید تا من ضمان کنم و بامداد به شما دهم که امروز دیرست تا فردا به حاکم روید آن جماعت بازرگان را به گنده پیر سپردند و او را در عهده ضمان آورد بازرگان با هزار تیمار چون بوتیمار پژمان و اندوهگین به خانه آمد اشک رنگین از فواره چشم می بارید و انگشت حسرت می خایید و می گفت
فکلهم اروغ من ثعلب
ما اشبه اللیله بالبارحه
متحیر از گردش روزگار و متفکر از عالم غدار پیرزن زبان ملامت بگشاد و گفت در وصیت اعادت می کردم و حقوق مصاحبت را به لوازم منصحت و شفقت آراسته می گردانیدم و می گفتم که درین شهر با هیچ کس بیع و شری و معامله نکنی موعظت مرا که از محض اشفاق بود اصغا نکردی و نصایح مرا که از وفاق بی نفاق بود قبول نکردی تا خود را در چنین بلا و محنت افکندی
چون نشنیدی نصیحت من
از کرده خویشتن همی پیچ
بازرگان گفت راست می گویی و آنچه بر تو بود از مواجب انسانیت و حریت و لوازم حق گزاری و شفقت بجای آوردی اما معذور دار که گفته اند
نیکخواهان دهند پند ولیک
نیکبختان بوند پند پذیر
کاشکی هرگز این سودا در دیگ سویدا نپختمی و آبروی از برای نان نریختمی لکن چه کنم چون کار افتاد گنده پیر گفت دل به جای آر و گوش هوش به من دار هر دردی را درمانی و هر محنتی را پایانی است خذ اللولو من البحر و الذهب من لاارض و الحکمه ممن قالها ترا حیلتی آموزم و صنعتی سازم که ازین محنت برهی و به مراد خود رسی بازرگان ملاطفت پیرزن را به شکر و مواعید خوب مقابله کرد و بر وی ثنا و آفرین پیوست و گفت چون ازین دواهی و شداید خلاص یابم و نجات روی نماید حقوق مناصحت و موافقت ترا به ادا رسانم و به قصارای امکان و طاقت و نهایت وسع و قدرت در طرق مکافات و مجازات این مساعی محمود و وسایل مشکور قدم زنم و قواعد این وداد به لواحق اتحاد موکد گردانم
الخیر یبقی و ان طال الزمان به
و الشر اخبث ما اوعیت من زاد
نیکویی کن چون که ترا دسترس است
کاین عالم یادگار بسیار کس است
پیر زن گفت بدان که این جماعت را مهتری است پیر نابینا و مبتلا اما عظیم داهی و دانا و حاذق و کافی رای و بدیهه جواب و هر شب این جماعت به خانه او روند و در وقایع و حوادث سخن گویند و با او مشاورت کنند و از رای او تدبیر و استخارت خواهند هر چه گوید بر قضیت آن روند و مصلحت آن می نماید که امشب جامه به رسم مردمان این شهر درپوشی و به خانه او روی و در زاویه ای بنشینی چون نرگس همه چشم و چون سیسنبر همه گوش کردی و هوش داری تا خصمان تو چه گویند و او جواب چه دهد جمله یادگاری و در حفظ آری بازرگان جامه به رسم مردمان آنجا در پوشید و بعد از آنکه چادر سیمابی از سر عروس عالم برکشیدند و جلباب قیری در پوشیدند به خانه مهتر طراران رفت و بر طرفی خاموش متنکروار بنشست و مترصد می بود تا چه گویند و او چه شنود پس نخست طراری که صندل خریده بود برخاست و گفت زندگانی حاکم دراز باد در خوشدلی بر دوام و کامرانی مستدام عالم به کام و صید در دام بازرگانی آمده است و صد خروار صندل آورده و من آن جمله از وی به یک پیمانه هر چه او خواهد بخریده ام و صندل در قبض آورده مهتر گفت خطا کردی و نباید که آنچه صید خود گمان بردی در قید او شوی و بسا زیرک و دانا که از دور بینی در کارهای صعب افتاده است و سرمایه بر باد داده و بباید دانست که تاکسی بر همه زیرکان جهان به فهم و کیاست و خاطر و فراست راجح نبود قصد ولایت ما نکند و به تجارت اینجا نیاید
مثل و ما ینهض البازی بغیر جناحه
از بهر این گفته اند اگر فردا تو از وی صندل خواهی گوید من یک پیمانه کیک خواهم نیمی نر و نیمی ماده جمله با زین و لگام و جل و ستام چه کنی و ازین بلا به چه حیلت خلاص یابی طرار گفت ای مهتر نه همانا که او این دقیقه داند مهتر گفت اگر بداند چه کنی گفت صندلها باز دهم گفت اگر بگیرد و چیزی دیگر نخواهد سهل بود پس آن دیگر که نرد برده بود بر پای خاست و گفت من با همین مرد یک ندب نرد باختم به شرط آنکه اگر او برد هر چه خواهد بدهم و اگر من برم هر چه فرمایم بکند و نرد من بردم او را گفتم خواهم که جمله آب این دریا به یک شربت بخوری پیر گفت خطا کردی اگر او گوید که تو جمله جیحونها که سر درین دریا دارند بربند تا من جمله به یک شربت بخورم چه کنی طرار گفت ای حاکم هرگز وی این دقیقه نداند پیر گفت جواب او اینست که گفتم سدیگر برخاست که من این مرد را گفتم مرا از سنگ رخام پیراهن و ازاری دوز پیر گفت اگر او پاره ای آهن پیش تو اندازد که تو ازین آهن رشته کن تا من ازین سنگ پیراهن و ازار دوزم چه کنی گفت ای حاکم خاطر او بدین دقیقه کی رسد گفت من جواب او گفتم دیگری برخاست و گفت این مرد هم شکل و هیات منست او را گفتم یک چشم من تو دزدیدی برکن و به من بازده یا تاوان بده پیر گفت کار تو ازین همه بدتر و دشوار ترست اگر او گوید من یک چشم خود بر کنم و تو این چشم دیگر که داری برکن تا در ترازو بسنجیم اگر برابر آید چشم از آن تو بود و اگر نیاید نباشد او را یک چشم بماند و ترا هر دو رفته بود گفت عقل او بدین کمال انتقال نکرده بود و خاطر او این جمال نیافته پیر گفت و ما علی الناصح الا النصیحه چون سوالات و جوابات به آخر رسید و جماعت طراران بپراکندند بازرگان متبجح و شادان به خانه آمد و بر گنده پیر آفرین کرد و گفت
نیک آوردی که زودم اگه کردی
ور مه زر و زور و روزگارم شده بود
ای مادر مشفق و ای دوست موافق و ناصح لوازم اشفاق بر مقدمات کرم الحاق کردی و آداب نصایح به براهین لایح به من نمودی مرا زندگی از بهر بندگی تو خواهد بود حکم ترا محکوم و امر تو را مامورم
لین عجزت عن شکر برک مدحتی
فاقوی الوری عن شکر برک عاجز
فان ثنایی و اعتقادی و طاعتی
لافلاک ما اولیتنیه مراکز
و بازرگان آن شب به خوشدلی بیاسود و به فراغت و رفاهت بغنود چون اعلام قیرگون شب به قیروان مغرب رسید و چتر زرین آفتاب سر از مطلع مشرق برآورد طراران به وثاق پیرزن حاضر آمدند و خصم خود طلب کردند و جمله پیش حاکم رفتند و هر یک شرح واقعه خود بگفت اول طراری که صندل خریده بود برخاست و زبان به مدح و ثنا بیاراست و گفت اید الله الحاکم الرییس و صانه عن التلبیس من ازین مرد صد خروار صندل خریده ام به یک پیمانه از هر چه او بخواهد بفرمای تا بها بستاند و صندل تسلیم کند حاکم روی به بازرگان آورد و گفت تو این یک پیمانه چه می خواهی بازرگان گفت یک پیمانه کیک خواهم نیمی نر و نیمی ماده جمله با زین و لگام و جل و ستام مرصع به زر و گوهر و محلی به لالی و جوهر حاکم روی به طرار کرد که ترا نگفتم
مانا که حریف خویش نشناخته ای
در ششدره می باش که بد باخته ای
طرار گفت صندل باز دهم بازرگان گفت صندل ملک تست و مرا به حکم شرع و معاملت بها بر تو واجب است آنچه پذیرفته ای برسان و ابرام از مجلس قاضی منقطع گردان چون منازعت به تطویل کشید و مجادلت به تثقیل انجامید حاکم به وجه تشفع با هزار تضرع بر هزار دینار صلح کرد که طرار به بازرگان دهد و دست ازین خصومت بدارد و صندل بگیرد و هم برین منوال این احوال به آخر رسید هر یک سخنی می گفتند و جوابی می شنیدند و آخر الامر با هزار گفتار بر سه هزار دینار قرار دادند که این جماعت بدهند و ازین بلا برهند بازرگان زر بستد و صندل در قبض آورد و به بهای تمام بفروخت و گنده پیر و حاکم را هدیه های بسیار داد و با نعمتی فاخر و غنیمتی وافر روی به وطن معهود و مقر مالوف آورد این سه کس از من زیرکتر بودند پادشاه چون بلاغت براعت و فصاحت و فساحت او بدید خدای را سجده حمد آورد و گفت
ایا رب قد احسنت عودا و بداه
الی فلم ینهض باحسانک الشکر
فمن کان ذا عذر لدیک و حجه
فعذری اقرار بان لیس لی عذر
گیرم ار مویها زبان گردند
هر زبان صد هزار جان گردند
تا بدان شکر حق فزون گویند
شکر توفیق شکر چون گویند
پس روی به حاضران آورد و از ایشان پرسید بدین موهبت خطیر که از جلایل مواهب و عقایل سعادت ایزدی است سپاس و منت از که باید داشت و شکر از که باید گفت یکی گفت سپاس از مادر شاهزاده که نه ماه در قرار مکین و حصار حصین و خزانه رحم نقد وجود او را از آفت و فترت نگاه داشت و بعد از ظهور ولادت تربیت کرد و به مثابت مردی و مردمی رسانید دیگری گفت منت از شاه باید داشت که مادر چون زمین است و پدر چون حراث و زراع و رحم مزرعه است و نطفه چون تخم اگر تخم شایسته بود شجر و نبات و ثمر و شکوفه بر وفق آن آید دیگری گفت سپاس و منت شاهزاده راست که همت بر تحفظ و تعلم جمع کرد و خاطر و حفظ در کار آورد و مشقت تامل و تفکر کشید و رنج تذکار و تکرار تحمل کرد تا از مدارج سفلی به معارج اعلی برآمد و علم و ادب و هنر بیاموخت و ذات خود را به استعداد و استقلال به منصب کمال مستعد و مهیا گردانید دیگری گفت سپاس سندباد راست که در باب تعلیم شرایط نصایح بجای آورد و شاهزاده را به پیرایه علم و حیله حکمت مزین و محلی گردانید و به مراتب علیه و مدارج سنیه رسانید و مستحق تاج و تخت و اقبال و بخت کرد دیگری گفت منت و سپاس وزرای کامل راست که هر یک در باغ دانش و فضل شکوفه و ازهار عدلند و به کمال کفایت و جمال کیاست آراسته که شاهزاده را از ورطه و مهلکه بیرون آوردند سند باد گفت سپاس و منت از خدای باید داشت که شاهزاده را به اعضای مستقیم و حواس سلیم و نفس کریم و خلق عظیم بیافرید و به عقل کامل و فضل شامل آراسته گردانید و مستعد قبول حکمت و تهیو حصول علم داد و آلت های حفظ و ذکر و تخیل و توهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد و اسباب تحصیل سعادت در وی فراهم آورد و به مثابت و منقبت رسانید و به درجت و منزلت مخصوص گردانید
سبحان من جمع الوری فیه کما
جمع العلوم باسرها فی المصحف
شاه گفت ای فرزند ازین جمله به محجه صواب و منهج استقامت کدام نزدیکترست و از شارع خطا و غلط کدام دورتر شاهزاده گفت اگر ملک اجازت فرماید داستانی بگویم موافق این مقدمات و لایق این کلمات شاه مثال فرمود که بگوی
