باب بیست و نهم: اندر اندیشه کردن از دشمن

عنصرالمعالی کیکاووس

قابوس‌نامه

اما جهد کن تا دشمن نیندوزی پس اگر دشمنت باشد مترس و دلتنگ مشو که هر که را دشمن نبود دشمن کام بود ولیکن در نهان و آشکارا از کار دشمن غافل مباش و از بد کردن با او میآسای دایم در تدبیر و مکر او باش و هیچ وقت از حیله او ایمن مباش و از حال وی خود را روی پوشیده همی دار تا در بلا و آفت و غفلت بر خود بسته باشی تا زوی کار نباشد با دشمن دشمنی پیدا مکن و خویشتن به دشمن چنان نمای که اگر چه افتاده باشی با وی خویشتن را از افتادگان منمای به کردار نیک اما به گفتار خوش دل در دشمن مبند اگر از دشمن شکر ی یابی آن را شرنگی شناس شعر

عضوی ز تو گر دوست شود با دشمن

دشمن دو شمر تیغ دو کش زخم دو زن

و از دشمن قوی همیشه بر ناایمنی باش و ترسان که از دو کس بباید ترسید یکی از دشمن قوی و دیگر از یار غدار و دشمن خود را خوار مدار و با دشمن ضعیف همچنین دشمنی کن که با دشمن قوی و مگو که او خود کیست و که باشد

حکایت چنان شنیدم که در خراسان عیاری بود سخت محتشم و نیک مرد و معروف مهلب نام گویند که روزی از محلت می رفت اندر راه پای وی بر پوست خربزه افتاد و بیفتاد کارد بکشید و خربزه را پاره پاره کرد گفتند او را که ای خواجه تو مردی بدین محتشمی و عیاری که هستی شرم نداری که پوست خربزه را به کارد می زنی مهلب گفت که مرا پوست خربزه افکند من که را به کارد زنم آنچه مرا افکند دشمن او بود و دشمن را خوار نشاید داشت اگر چه حقیر دشمنی بود که هر که دشمن را خوار دارد زود خوار گردد

فصل چنانکه زنی بری پادشاه بود و او را سیده گفتندی زنی ملک زاده و عفیفه و زاهده بود و دختر عم زاده مادرم بود و زن فخرالدوله بود چون فخرالدوله فرمان یافت او را پسری بود مجدالدوله لقب گفتندی و نام پادشاهی بر وی افکندند و سیده خود پادشاهی همی راند سی و یک سال {چون این مجدالدوله بزرگ شد ناخلف بود پادشاهی را نشایست همان نام ملک بر وی همی بود وی در خانه نشسته با کنیزکان خلوت همی کرد و مادرش به ری و اصفهان و قهستان سی و اند سال پادشاهی همی راند} مقصود ازین آنست که چون جد تو سلطان محمود بن سبکتکین به وی رسول فرستاد و گفت باید که خطبه و سکه بنام من کنی و خراج بپذیری و اگر نه من بیایم و ری بستانم وی را خراب کنم و تهدید بسیار بگفت چون رسول بیآمد و نامه بداد گفت بگوی سلطان محمود را که تا شوی من زنده بود مرا اندیشه آن بود که ترا مگر این راه بود و قصد ری کنی چون وی فرمان یافت و شغل به من افتاد مرا این اندیشه از دل برخاست گفتم سلطان محمود پادشاهی عاقل است داند که چون او پادشاهی را به جنگ چون من زنی نباید آمد اکنون اگر بیایی خدای من آگاه است که من نخواهم گریخت و جنگ را ایستاده ام از آنچه از دو بیرون نباشد از دو لشکر یکی شکسته شود اگر من ترا بشکنم به همه عالم نویسم که سلطان محمود را بشکستم که صد پادشاه را شکسته بود مرا هم فتح نامه بود و رسد و هم شعر فتح {و اگر تو مرا بشکنی چه توانی نوشت گویی زنی را بشکستم ترا نه فتح نامه رسد و نه شعر فتح} که شکستن زنی بس فخر نباشد گویند که سلطان محمود زنی را بشکست بدین یک سخن تا وی زنده بود سلطان محمود قصد ری نکرد و معترض وی نشد

و ازین که گفتم دشمن خویش را بسیار منکوه و از دشمن به هیچ حال ایمن مباش خاصه از دشمن خانگی و خود بیشتر از دشمن خانگی ترس که بیگانه را آن دیدار نیفتد در کار تو که او را افتد و چون از تو ترسیده گشت دل او هرگز از بد اندیشیدن تو خالی نباشد و بر احوال تو مطلع بود و دشمن بیرونی آن نداند که وی داند پس با هیچ دشمن دوستی یکدل مکن لکن دوستی مجازی می نمای مگر مجازی حقیقت گردد که از دشمنی دوستی بسیار خیزد و از دوستی نیز دشمنی و آن دوستی و دشمنی که چنین بود سخت تر باشد و نزدیکی با دشمنان از بیچارگی دان و دشمن را چنان گزای که از آن گزند چیزی به تو نرسد و جهد کن تا دوستان تو اضعاف دشمن باشند و بسیار دوست کم دشمن باش و نیز به اومید هزار دوست یکی دشمن مکن و بدانک آن هزار دوست از نگاه داشت تو غافل باشند و آن یک دشمن از نگاه داشت تو غافل نباشد و بر داشتن سرد و گرم از مردمان که هر که مقدار خویش نداند در مردی او نقصان باشد و با دشمنی که از تو قوی تر باشد از دشواری نمودن او میآسای و اگر دشمنی از تو زنهار خواهد اگر چه سخت دشمنی باشد و با تو بد کردگار بود او را زینهار ده و آن را غنیمتی بزرگ دان که گفته اند که دشمن چه مرده و چه گریخته و چه بزینهار آمده ولیکن چون زبونی یابی یک باره بر خویش منشین و اگر دشمنی بر دست تو هلاک شود روا بود که شادی کنی اما اگر به مرگ خویش بمیرد بس شادمانه مباش آنگاه شادی کن که به حقیقت بدانی که تو نخواهی مردن هر چند حکیمان گفته‎ اند که یک نفس پیش ار دشمن بمیرد آن مرگ را به غنیمت باید داشت اما چون دانیم که همه بخواهیم مرد شادمانه نباید بود چنانک من گویم

و کردار بیش از گفتار شناس اما زبان خویش دراز مدار بر آن کس که اگر خواهد زبان خویش در تو دراز دارد و هرگز دو رویی مکن و از مردم دو رو ی دور باش و از اژدها ی دمنده مترس و از مردم سخن چین بترس که هر چه به ساعتی بشکافد به سالی نتوان دوخت و با کسی که بنده بود لجاج مکن اگر چه بزرگ و محتشم باشی با کسی که از تو فروتر بود پیکار مکن حکیمی گوید ده خصلت پیشه کن تا از بسیار بلا رسته باشی اول با کسی که حسود بود مجالست مکن و با بخیلان صحبت مدار و با نادانان مناظره مکن و با مردم سرای دوستی مکن و با دروغ زن معاملت نکن و با کسی که غیور و معربد بود شراب مخور و با زنان بسیار نشست و برخاست مکن و سر خود با کسی مگوی که آب بزرگی و حشمت خویش ببری و اگر کسی بر تو چیزی عیب گیرد آن چیز به خویشتن باز مبند و از خویشتن به جهد دور کن و هیچ کس را چندان مستای که اگر وقتی بباید نکوهید بتوانی نکوهیدن و چندان مشکن که اگر بباید ستودن بتوانی ستودن و هر که را پی تو کاری برآید از خشم و گله خویش مترسان که هر که از تو مستغنی بود از خشم و گله تو نترسد و او را بترسانی هجای خویش کرده باشی و هر که را بی تو کاری برنیاید یک باره زبون مگیر و برو چیره مشو و خشم دیگران بر وی مران و اگر چه گناهی بزرگ بکند درگذار و بر کهتران خود بی بهانه بهانه مجوی تا تو بر ایشان آباد باشی و ایشان از تو نفور نشوند و کهتر ان را آباد داری کار تو ساخته باشد کی کهتران ضیاع توند و اگر آبادان نداری ضیاع را بی برگ و نوا مانی و اگر آبادان داری کار تو ببرگ و ساخته بود و چاکر فرمان بردار مخطی داری به که مصیب بی فرمان و چون شغل داری دو تن را مفرمای تا خلل از آن شغل و فرمان تو دور باشد که گفته اند که یک دیگ دو تن پزند خوش نیاید به یک شغل دو کس را مفرست از پی آنک بدو کدبانو خانه ناروفته ماند چنانک قایل گفته است نظم

باب بیست و نهم: اندر اندیشه کردن از دشمن - عنصرالمعالی کیکاووس | ناهید