بخش ۲۶ - فریفتن دایه ویس را به جهت رامین
فخرالدین اسعد گرگانیچو دایه پیش ویس دلستان شد
چو جادو بد گمان و بد نهان شد
سخنهای فریبنده بپیراست
به دستان و به نیرنگش بیاراست
چو ویس دلستان را دید غمگین
از آب دیدگان تر کرده بالین
به درد مادر و هجر برادر
گسسته عقد مروارید بربر
بدو گفت ای مرا چون جان شیرین
نه بیماری چه داری سر به بالین
چه دیوست این که بر جانت نشسته ست
در هر شادیی بر تو ببسته ست
گمان کردی به رنج اندر سهی سرو
تو پنداری که در چاهی نه در مرو
سبکتر کن ز دل بار گران را
کزو آسیب سخت آید روان را
ز غم خوردن بتر پتیاره ای نیست
ز خرسندی به او را چاره ای نیست
ز خرسندیت جان را نیک یار است
نه خرسندیت با جان کارزار است
چو بشنید این سخن ویس دلارام
تو گفتی یافت لختی در دل آرام
چو خورشیدی سر از بالین بر آورد
ز غنبر سلسله بر گل بگسترد
زمین از رنگ رویش نقش چین گشت
هوا از بوی مویش عنبرین گشت
چه ایوان بود و چه روی دلارام
به رنگ یکدگر هر دو وشی فام
بهشت ایوان و ویس او را بهشتی
هم از چشمش برو باریده باران
در آب اشک او دو چشم بی خواب
نکوتر بود از نرگس که در آب
به گریه دایه را گفت این چه روزاست
به هر روزی که نو گردد ز گردون
مرا نو گردد اندوهی دگرگون
گناه از مرو بینم یا ز اختر
و یا زین چرخ خود کام ستمگر
که گویی کوه چون البرز هفتاد
نگون شد ناگهان و بر من افتاد
نه مروست که بوم تن گدازست
نه شهرست این که چاه شست بازست
نگارستان و باغ و کاخ شهوار
تن من دردها را راه گشته ست
تو گویی جانم آتشگاه گشته ست
ز شب بینم بلا وز روز تیمار
فزاید بر دلم زین هردوان بار
به جان من که گر آید مرا هوش
بود چون زندگانی بر دلم نوش
من امید از جهان اکنون بریدم
که ویرو را به جواب اندر بدیدم
مرو را نیزه در کف تیغ در بر
بسی کرده به صحرا نیک نامی
به شادی باره را پیشم بتازید
به خوشی مر مرا لختی نوازید
که چونی یار منی جان برادر
به بیگانه زمین در دست دشمن
بگو تا حال تو چونست بی من
بسی بوسید و تازه کرده ریشم
مرا گفتار او کم دوش خوانده ست
هنوز اندر دل و در گوش مانده ست
هنوز آن بوی خوش زان پیکر نغز
مرا مانده ست در بینی و در مغز
بتر زین کی نماید بخت کینم
که ویرو را همی در خواب بینم
چو گردونم نماید روز چونین
مرا زین پس چه باید جان شیرین
مرا تا من زیم این غم بسنده ست
که جانم مرده و اندام زنده ست
تو دیدی دایه اندر مرو گنده
خدایت را چو ویرو هیچ بنده
همی گفت این سخنهای دل انگیز
شده دو چشم خونریزش گهر نیز
نهاده دایه دستش بر سر و بر
همی گفت ای چراغ و چشم مادر
ترا دایه ز هر دردی فدا باد
شنیدم هر چه گفتی ای پری روی
فتاد اندر دلم چون آهن و روی
اگرچه درد بر تو بی کرانست
مرا درد تو بر دل بیش از آنست
مبر اندوه کت بردن نه آیین
به تلخی مگذران این عمر شیرین
به رامش دار دل را تا توانی
که دو روزست ما را زندگانی
جهان چون خان و راه مردمانست
جهان را نام او زیرا جهانست
که زی هشیار چون رخش جهانست
که هست ایدر جهان چون تو گذاری
به شاهی بر جهان فرمان روایی
مکن در بند جاویدان روان را
به گیتی در جوانان هر که مردند
همه جویان کام و کرد و خوردند
یکایک دل به چیزی رام دارند
به رامش روز خود پدرام دارند
گروهی صید یوز و باز جویند
گروهی چنگ و بربط ساز جویند
همیدون هر چه پوشیده زنانند
به چیزی هر یکی شادی کنانند
تو با تیمار ویرو مانده و بس
نخواهی در جهان جستن جز او کس
مرا گفتی که اندر مرو گنده
خدایت را چو ویرو نیست بنده
اگر چه شاه و خود کام است ویرو
فرشته نیست پرورده به مینو
به مرو اندر بسی دیدم جوانان
خردمندان که ایشان را ببینند
کجا در هر هنر گویی جهانست
گر ایشان اخترند او آفتابست
ور ایشان عنبرند او مشک نابست
به تخمه تا به آدم شاه و مهتر
به گوهر شاه موبد را برادر
خجسته نام و فرخ بخت رامین
فرشته بر زمین و دیو در زین
به ویرو نیک ماند خوب چهری
گروگان شد همه دلها به مهری
که روز جنگ با او برنیایند
به ایران نیست همچون او هنرجوی
شکافنده به ژوپین و سنان موی
به توران نیست همچون او کمان ور
به فرمانش رونده مرغ با پر
ز گردان بیش ریزد خون گه رزم
ز یاران بیش گیرد می گه بزم
به کوشش همچو شیر کینه دارست
به بخشش همچو ابر نوبهارست
ابا چندین که دارد مردواری
به دل این داغ دارد کش تو داری
ترا ماند به مهر ای گنبد سیم
تو گویی کرده شد سیبی به دونیم
نگه کن تا تو چونی او چنانست
ترا دیده ست و عاشق گشته بر تو
همان چشمش که چون نرگس به بارست
چو ابر نوبهاران سیل بارست
همان رویش که تابنده چو ماهست
جهان نادیده در مهر اوفتاده
دل و جان را به دیدار تو داده
ترا بخشایم اندر مهر و او را
شما را دیده ام در عشق بی یار
دو بیدل هر دو بیروزی از این کار
شنید از دایه این وارونه گفتار
سرشک از چشم ریزان بر گل رخ
ز شرم دایه سر در بر فگنده
زبان بسته ز پاسخ لب ز خنده
پس آنگه سر برآورد و بدو گفت
روان را شرم باشد بهترین جفت
چه نیکو گفت خسرو با سپاهی
چو شرمت نیست گو آن کن که خواهی
ترا گر شرم و دانش یار بودی
زبانت را نه این گفتار بودی
هم از ویرو هم از من شرم بادت
که از ما سوی رامین گشت یادت
دل من این گمان بر تو نبستی
که بی شرمی زنان را بد کند روز
دلم را چه شتاب و چه نهیبست
که در وی مر ترا جای فریبست
ز چه بیچاره ام وز چه به دردم
که ناز و شرم خود را در نوردم
هم آلوده شوم در ننگ جاوید
هم از مینو بشویم دست امید
اگر رامین به بالا هست چون سرو
هم او را به خدایش یار بادا
ترا جز مهر رامین کار بادا
مرا او نیست در خور گرچه نیکوست
برادر نیست گرچه همچو ویرست
نه او بفریبدم هرگز به دیدار
نه تو بفریبیم هرگز به گه گفتار
چنانچون با پیامش بود در خور
چه نیکو گفت موبد پیش هوشنگ
زنان را آز بیش از شرم و فرهنگ
ازیرا خویش کام و زشت نامند
دو گیهان گم کنند از بهر یک کام
چو کام آمد نجویند از خرد نام
اگر تو بخردی با دل بیندیش
ببین تا کام چه ننگ آورد پیش
زنان را گرچه باشد گونه گون چار
ز مردان لابه بپذیرند و گفتار
هزاران دام جوید مرد بی کام
که کام خویش را گیرد بدان دام
شکار مرد باشد زن به هر سان
به رنگ گونه گون آرد فرابند
به امید و نوید و سخت سوگند
به شیرین لابه و نیکو نوازش
چو در دامش فگند و کام دل راند
ز ترس ایمن ببود و آز بنشاند
به عشق اندر نیازش ناز گردد
به ناز اندر بلند آواز گردد
تو گویی رام گردد عشق سر کش
زن مسکین به چشمش خوار گردد
فسونگر مرد ازو بیزار گردد
نه در نامردمی دارد ازو شرم
نورزد مهر و نیز افسوس دارد
نگوید خوب و ننگش بر شمارد
زن امیدوار بود از داغ امید
گدازد همچو برف از تاب خورشید
به مهر اندر بود چون گور خسته
دل و جانش به بند مهر بسته
گهی ترسد ز شوی و گه ز خویشان
گهی کاهد ز بیم و شرم یزدان
بدین سر ننگ و رسواییش بی مر
بدان جایی که نیک و بد بپرسند
ز شاهان و جهانداران نترسند
مرا کی دل دهد کردن چنین کار
که شرم خلق باشد بیم دادار
ز کام خویش جستن جان سپارند
گروهی ننگ و رسواییم جویند
چو کام هر کسی از من برآید
پس آن در چون گشایم بر روانم
پناه من به هر کاری خرد باد
که جوید راستی و پرورد داد
امید من به یزدان باد جاوید
که جز او نیست شایسته به امید
چو بشنید این سخن دایه از آن ماه
ز ویسه دست کامش دید کوتاه
ز دیگر در مرو را داد پاسخ
که باشد کار نیک از بخت فرخ
ز چرخ آید قصا نز کام مردم
تو پنداری به مردی و دلیری
ز شیران برد شاید طبع شیری
به رنج و کوشش از ما برنگردد
چو بخت آمد ترا بستد ز ویرو
برید از شهر و از دیدار شهرو
کنون نیز آن بود کت بخت خواهد
نه کام بخت بفزاید نه کاهد
که نیک و بد همه بخت آورد بر
ولیکن هر که او بدکرد بد دید
بسا مردم که یک بد کرد و صد دید
که دادش جفت موبد را به ویرو
بدی او کرد و ما این بد نکردیم
نگر تا درد و انده چند خوردیم
منم بد نام ویرو نیز بد نام
منم بی کام و ویرو نیز بی کام
مرا این پند بس باشد که دیدم
ز بد نامان و بد کاران بریدم
چرا من خویشتن را بد پسندم
بهانه زان بدی بر بخت بندم
من از بخت نکو نه خوار باشم
دگر ره دایه گفت ای سرو سیمین
نه فرزند منست آزاده رامین
که من فرزند را پشتی نمایم
که هست ایزد به هر کاری توانا
جهان را زیر فرمان آفریده ست
همه کاری به اندازه بریده ست
که راز آن شگفتی یافت نتوان
بسا بد کیش کاو گردد نکو کیش
بسا قارون که گردد خوار و درویش
بسا ویران که گردد کاخ و ایوان
بسا میدان که گردد باغ و بستان
بسا مهتر که گردد خوار و کهتر
بسا کهتر که گردد شاه و مهتر
ز مهر ار تلخیت باید چشیدن
قضا گر بر تو راند مهربانی
نه دانش سود دارد نه سواری
نه تندی سود دارد نه سترگی
نه گنج و گوهر و نام و بزرگی
نه تدبیر و هنر نه پادشایی
نه شهرو دیدن و نه خویش و پیوند
نه اندرز نکو نه راستی پند
چو مهر آمد بباید ساخت ناچار
ببردن کام و ناکام از کسان بار
به یاد آید ترا گفتار من زود
کزین آتش ندیدی تو مگر دود
چو مهری زین فزونتر آزمایی
تو بینی روشن و من نیز بینم
که من با تو به مهرم یا به کینم
ز بخت آید بهانه یا نه از بخت
زمانه نرم باشد با تو یا سخت
