کمال توبه از نظر امیرالمومنین علی علیه السلام

و مخفی نماند که آنچه مذکور شد شرط قبول توبه است که بدون آنها توبه قبول نیست بلکه فی الحقیقه بدون آنها توبه متحقق نمی شود

و از برای کمال توبه و تمامیت آن نیز شرایطی چند است و کسی که خواهد توبه او به سرحد کمال باشد و زنگ معصیتی که کرده بالمره از آیینه دل او زدوده شود باید بعد از تلافی و تدارک هر معصیتی به داوم ندامت و قضای عبادت و أدای مظالم پیوسته بر حال خود گریان و همیشه متألم و محزون باشد و به أزای آن معصیت نفس خود را به زحمت بیندازد و ریاضت دهد و در اکل و شرب تقلیل نماید

مروی است که شخصی در خدمت حضرت امیرالمومنین علیه السلام گفت استغفر الله آن حضرت فرمود مادرت بر تو بگرید آیا می دانی حقیقت استغفار چیست به درستی که استغفار درجه علیین است و بر مجموع ششم معنی واقع می شود

اول پشیمانی بر گذشته دوم عزم بر ترک گناه در مدت عمر سوم أدا کردن حقوق مردم

چهارم قضا کردن هر واجبی که فوت شده پنجم گداختن هر گوشتی که از حرام روییده به حزن و الم تا پوست به استخوان چسبد و گوشت تازه بروید ششم الم و زحمت طاعت و عبادت به بدن چشانیدن به إزای آنچه از شیرینی معصیت چشیده چون کسی این شش امر را به جا آورد بگوید استغفرالله و مراد حضرت استغفار کامل است و مراد آن نیست که استغفار کردن بدون مجموع این شش امر لغو و بی فایده است زیرا شکی نیست که تلفظ به کلمه استغفر الله از روی اخلاص با فهمیدن معنی آن نیز موجب تخفیف عذاب است بلکه گفتن آن از برای ثواب اگر چه معنی آن را نفهمید خالی از ثواب نیست همچنان که بسیار از عوام می گویند