بخش ۳۹ - فصل

بدان اسعدک الله که مردمان را اندر معرفت خداوند تعالی و صحت علم بدو اختلاف است بسیار معتزله گویند که معرفت حق عقلی است و جز عاقل را بدو معرفت روا نباشد و باطل است این قول به دیوانگانی که اندر دار اسلام اند که حکمشان حکم معرفت بود و به کودکانی که عاقل نباشند و حکمشان حکم ایمان بود اگر معرفت به عقل بودی ایشان را چون عقل نیست حکم معرفت نبودی و کافران را که عقل است حکم کفر و اگر عقل معرفت را علت بودی بایستی تا هر که عاقل بودی عارف بودی و همه بی عقلان جاهلان بودندی و این مکابره عیان است

و گروهی گویند که علت معرفت حق استدلالی است و به جز مستدل را معرفت روا نبود و باطل است این قول به ابلیس که وی آیات بسیار دید و بهشت و دوزخ و عرش و کرسی و رؤیت آن ها وی را علت معرفت نیامد قوله تعالی ولو اننا نزلنا الیهم الملایکة و کلمهم الموتی و حشرنا علیهم کل شیء قبلا ما کانوا لیؤمنوا الا أن یشاء الله ۱۱۱/الأنعام اگر ما فریشتگان را به کفار فرستیم تا با ایشان سخن گویند و یا مردگان را ناطق گردانیم ایشان ایمان نیارند تا ما نخواهیم و اگر رؤیت آیت و استدلال آن علت معرفت بودی خداوند تعالی علت معرفت آنرا گردانیدی نه مشیت خود را

و به نزدیک اهل سنت و جماعت صحت عقل و رؤیت آیت سبب معرفت است نه علت آن که علت آن جز محض عنایت و لطف مشیت خداوند نیست عمت نعماؤه که بی عنایت عقل نابینا بود از آن چه عقل خود به خود جاهل است و از عقلا کس حقیقت آن را نشناخته است چون وی به خود جاهل بود غیر خود را چگونه شناسد و بی عنایت استدلال و فکرت اندر رؤیت آیت همه خطا بود که اهل هوی و طایفه الحاد جمله مستدل اند اما بیشتری عارف نه اند و باز آن که از اهل عنایت است همه حرکات وی معرفت است و استدلالش طلب و ترک استدلال تسلیم و اندر صحت معرفت تسلیم از طلب اولی تر نباشد که طلب اصلی است که ترک آن روی نیست و تسلیم اصلی که اندر آن اضطراب روی نیست و حقیقت این هر دو معرفت نه و به حقیقت بدان که راهنمای و دلگشای بنده به جز خداوند نیست تعالی الله عن جمیع ما یقول الظالمون و وجود عقل و دلایل را امکان هدایت نباشد و دلیل از این واضح تر نباشد که خداوند تعالی فرمود ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه ۲۸/الأنعام اگر کفار باز دنیا آیند بدان کفر خود بازگردند و چون امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه را بپرسیدند از معرفت گفت عرفت الله بالله و عرفت ما دون الله بنور الله خداوند را عز و جل بدو شناختم و جز خداوند را به نور او شناختم