بخش ۳۹ - حکایت اندر معنی پدید آمدن شراب

اندر تواریخ نبشته اند که به هرات پادشاهی بود کامکار و فرمانروا با گنج و خواسته بسیار و لشکری بی شمار و همه خراسان در زیر فرمان او بود و از خویشان جمشید بود نام او شمیران و این دز شمیران کی به هرا است و هنوز برجاست آبادان او کرده است و او را پسری بود نام او بادان سخت دلیر و مردانه و با زور بود و در آن روزگار تیراندازی چون او نبود مگر روزی شاه شمیران بر منظره نشسته بود و بزرگان پیش او و پسرش بادان پیش پدر قضا را همایی بیامد و بانگ می داشت و برابر تخت پاره ای دورتر به زیر آمد و به زمین نشست شاه شمیران نگاه کرد ماری دید در گردن همای پیچیده و سرش در آویخته و آهنگ آن می کرد که همای را بگزد شاه شمیران گفت ای شیر مردان این همای را از دست این مار که برهاند و تیری بصواب بیندازد بادان گفت ای ملک کار بنده است تیری بینداخت چنانکه سر مار در زمین بدوخت و به همای هیچ گزندی نرسید همای خلاص یافت و زمانی آنجا می پرید و برفت قضا را سال دیگر همین روز شاه شمیران بر منظره نشسته بود آن همای بیامد و بر سر ایشان می پرید و پس بر زمین آمد همانجا که مار را تیر زده بود چیزی از منقار بر زمین نهاد و بانگی چند بکرد و بپرید شاه نگاه کرد و آن همای را بدید با جماعت گفت پنداری این همان است که ما او را از دست آن مار برهانیدیم و امسال به مکافات آن باز آمده است و ما را تحفه آورده زیرا که منقار بر زمین میزند بروید و بنگرید و آنچه بیابید بیارید دو سه کس برفتند و بجملگی دو سه دانه دیدند آنجا نهاده برداشتند و پیش تخت شاه شمیران آوردند شاه بکار کرد دانه ای سخت دید دانایان و زیرکان را بخواند و آن دانه ها بدیشان نمود و گفت هما این دانه ها را به ما به تحفه آورده است چه می بینید اندر این ما را با این دانه ها چه می باید کردن متفق شدند که این را بباید کشت و نیک نگاه داشت تا آخر سال چه پدیدار آید پس شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار و گرداگرد او پرچین کن تا چهارپا اندر او راه نیابد و از مرغان نگاه دار و بهر وقت احوال او مرا می نمای پس باغبان همچنین کرد نوروز ماه بود یک چندی برآمد شاخکی از این تخمها برجست باغبان پادشاه را خبر کرد شاه با بزرگان و دانایان بر سر آن نهال شد گفتند ما چنین شاخ و برگ ندیده ایم و بازگشتند چون مدتی برآمد شاخهاش بسیار شد و بلگ ها پهن گشت و خوشه خوشه به مثال گاورس از او درآویخت باغبان نزدیک شاه آمد و گفت در باغ هیچ درختی از این خرم تر نیست شاه دگرباره با دانایان به دیدار درخت شد نهال او را دید درخت شده و آن خوشه ها ازو در آویخته شگفت بماند گفت صبر باید کرد تا همه درختان را بر برسد تا بر این درخت چگونه شود چون خوشه بزرگ کرد و دانه های غوره به کمال رسید هم دست بدو نیارستند کرد تا خریف درآمد و میوه ها چون سیب و امرود و شفتالو و انار و مانند آن در رسید شاه به باغ آمد درخت انگور دید چون عروس آراسته خوشه ها بزرگ شده و از سبزی به سیاهی آمده چون شبه می تافت و یک یک دانه از او همی ریخت همه دانایان متفق شدند که میوه این درخت این است و درختی به کمال رسیده است و دانه از خوشه ریختن آغاز کرد و بر آن دلیل می کند که فایده این در آب این است آب این بباید گرفتن و در خمی کردن تا چه دیدار آید و هیچ کس دانه در دهان نیارست نهادن از آن همی ترسیدند که نباید که زهر باشد و هلاک شوند و همانجا در باغ خمی نهادند و آب آن انگور بگرفتند و خم پر کردند و باغبان را فرمود هر چه بینی مرا خبر کن و بازگشتند چون شیره در خم به جوش آمد باغبان بیامد و شاه را گفت این شیره همچون دیگ بی آتش می جوشد و به نرمی اندازد گفت چون بیارامد مرا آگاه کن باغبان روزی دید صافی و روشن شده چون یاقوت سرخ می تافت و آرامیده شده در حال شاه را خبر کرد شاه با دانایان حاضر شدند همگنان در رنگ صافی او خیره بماندند و گفتند مقصود و فایده از این درخت این است اما ندانیم که زهر است یا پازهر پس بر آن نهادند که مردی خونی را از زندان بیارند و از این شربتی بدو دهند تا چه پدیدار آید چنان کردند و شربتی از این بخونی دادند چون بخورد اندکی روی ترش کرد گفتند دیگر خواهی گفت بلی شربتی دیگر بدو دادند در طرب کردن و سرود گفتن و کون و کچول کردن آمد و شکوه پادشاه در چشمش سبک شد و گفت یک شربت دیگر بدهید پس هرچه خواهید به من بکنید که مردان مرگ را زاده اند پس شربت سوم بدو دادند بخورد و سرش گران شد و بخفت و تا دیگر روز به هوش نیامد چون به هوش آمد پیش ملک آوردندش ازو پرسیدند که آن چه بود که دیروز خوردی و خویشتن را چون می دیدی گفت نمی دانم که چه می خوردم اما خوش بود کاشکی امروز سه قدح دیگر از آن بیافتمی نخستین قدح به دشخواری خوردم که تلخ مزه بود چون در معده ام قرار گرفت طبعم آرزوی دیگر کرد چون دوم قدح بخوردم نشاطی و طربی در دل من آمد که شرم از چشم من برفت و جهان پیش من سبک آمد پنداشتم میان من و شاه هیچ فرقی نیست و غم جهان بر دل من فراموش گشت و سوم قدح بخوردم بخواب خوش در شدم شاه وی را آزاد کرد از گناهی که کرده بود بدین سبب همه دانایان متفق گشتند که هیچ نعمتی بهتر و بزرگوارتر از شراب نیست از بهر آنکه در هیچ طعامی و میوه ای این هنر و خاصیتی نیست که در شراب است شاه شمیران را معلوم شد شراب خوردن و بزم نهادن آیین آورد و بعد از آن هم از شراب رودها بساختند و نواها زدند و آن باغ که در او تخم انگور بکشتند هنوز برجاست آن را به هرا غوره می خوانند و بر در شهر است و چنین گویند که نهال انگور از هرات به همه جهان پراگند و چندان انگور که به هرات باشد به هیچ شهری و ولایتی نباشد چنانکه زیادت از صد گونه انگور را نام بر سر زبان بگویند و فضیلت شراب بسیار است