قوله تعالی و تقدس یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله و ابتغوا إلیه الوسیلة معنی توسل تقرب است یقال توسلت الی فلان ای تقربت الیه و گفته اند معنی وسیلت محبت است ابتغوا إلیه الوسیلة ای تحببوا الی الله میگوید ای شما که مؤمنانید دوست خدا باشید و بوی تقرب کنید و نزدیکی جویید باخلاص اعمال و اجتناب محارم و احسان با خلق و گفته اند وسیلت درجه عظیم است در بهشت ساخته از بهر مصطفی ص و فی ذلک یقول النبی ص سلوا الله لی الوسیلة فانها درجة فی الجنة لا ینالها الا عبد واحد و أرجو ان اکون انا هو و عن علی بن ابی طالب ع قال ان فی الجنة لؤلؤتین الی بطنان العرش واحدة بیضاء و الأخری صفراء فی کل واحدة منهما الف غرفة فالبیضاء هی الوسیلة لمحمد ص و اهل بیته و الصفراء لابراهیم ع و اهل بیته
و نظیر هذه الایة قوله تعالی و تقدس أولیک الذین یدعون یبتغون إلی ربهم الوسیلة أیهم أقرب یقال و سل یسل وسیلة فهو واسل و جمع الوسیلة وسایل وسایل آن وسایط است که میان رهی و مولی پیوستگی را نشانست و سبب اتصال بنده بمولی آنست و جاهدوا فی سبیله ای فی طاعته لعلکم تفلحون ای تظفرون بعدوکم و تسعدون فی آخرتکم
إن الذین کفروا لو أن لهم ما فی الأرض جمیعا و مثله معه ای ضعفه معه لیفتدوا به ای لیفتدوا به انفسهم من عذاب یوم القیامة ما تقبل منهم
قال النبی ص یقال للکافر یوم القیامة أ رأیت لو کان لک مثل الارض ذهبا لکنت تفتدی به فیقول نعم فیقال قد سیلت ایسر من ذلک
یریدون أن یخرجوا من النار و ما هم بخارجین منها همانست که جای دیگر گفت حکایت از دوزخیان ربنا أخرجنا منها خداوندگارا بیرون آر از آتش و برهان از عقوبت جواب ایشان دهند پس از هزار سال اخسؤا فیها و لا تکلمون
جای دیگر گفت إنکم ماکثون این خطاب با کافرانست و قضیت کفر ایشان که جاوید در دوزخ بمانند و هرگز بیرون نیایند و دلیل برین ابتداء آیت است که گفت إن الذین کفروا اما مؤمنان اهل معصیت اگر چه بگناهان خویش در دوزخ شوند جاوید در آن نمانند و بیرون آیند لقول النبی ص لیصیبن اقواما سفع من النار بذنوب اصابوها عقوبة ثم یدخلهم الله الجنة بفضل رحمته فیقال لهم الجهنمیون
و فی روایة اخری یخرج قوم من امتی من النار بشفاعتی یسمون الجهنمیین
و روی اذا فرغ الله من القضاء بین عباده و اراد أن یخرج من النار من اراد ان یخرجه ممن کان یشهد ان لا اله الا الله امر الملایکة أن یخرجوا من کان یعبد الله فیخرجونهم و یعرفونهم بآثار السجود و حرم الله علی النار ان تأکل اثر السجود فکل ابن آدم تأکله النار الا اثر السجود فیخرجون من النار قد امتحشوا و عادوا حمما فیصب علیهم ماء الحیاة فینبتون کما تنبت الحبة فی حمیل السیل
این اخبار صحاح دلیلهای روشن اند که از مؤمنان هیچ کس در دوزخ نمیماند
گرچه گنهکار و بد کردار بود چون اصل توحید و مایه ایمان بر جای بود اگر چه اندکی باشد رب العالمین چون خواهد که ایشان را برهاند و کرم خود بخلق نماید قومی را برگمارد ازین مؤمنان مخلصان تا در آن عرصه قیامت جدال درگیرند و از بهر آن برادران که در آتشند سخن گویند در خبر است که گویند ربنا اخواننا کانوا یصومون معنا و یصلون و یحجون فادخلتهم النار خداوندا برادران ما که با ما نماز کردند و روزه داشتند و حج کردند اکنون ایشان را بدوزخ فرستادی رب العزة گوید روید و هر که را بصورت شناسید بیرون آرید که صورتهاشان برجاست
آتش صورت ایشان نخورد ایشان روند و خلقی بسیار بیرون آرند پس رب العالمین ایشان را گوید ارجعوا بدین قناعت کنید باز گردید هر کرا در دیوان وی از خیر یک مثقال ببینید بیرون آرید ایشان روند و بحکم فرمان قومی را بیرون آرند پس با نیم مثقال آید پس با همسنگ یک ذره آید پس گویند ربنا لم نذر فیها خیرا خداوندا نمی بینیم در دوزخ کسی که در وی هیچ خیر مانده است پس رب العالمین گوید شفعت الملایکة و شفع النبیون و شفع المؤمنون و لم یبق الا ارحم الراحمون فیقبض قبضة من النار فیخرج منها قوما لم یعلموا خیرا قط قد عادوا حمما فیلقیهم فی نهر فی افواه الجنة یقال له نهر الحیاة فیخرجون کما تخرج الحبة فی حمیل السیل فیخرجون کاللؤلؤ فی رقابهم الخواتیم فیقول اهل الجنة هؤلاء عتقاء الرحمن ادخلهم الجنة بغیر عمل عملوه
و السارق و السارقة فاقطعوا أیدیهما این در شأن طعمة بن ابیرق فرو آمد که آن درع دزدید و قصه وی در سورة النساء رفت و رفع آن بر معنی جزاء است یعنی من سرق فاقطعوه و روا باشد که خبر ابتدایی باشد که در آن مضمر است یعنی فیما فرض علیکم و السارق و السارقة فاقطعوا میگوید در آنکه بر شما فرض کردند حکم دزدان است و آن حکم آنست که دستهای ایشان ببرید یعنی که مرد را دست راست ببرید و زن را دست راست چون دزدی بر ایشان روشن شود و این آن گه باشد که دزد عاقل بود و بالغ و باختیار خویش نه مکره و ملتزم حکم اسلام نه حربی و نه مستأمن بیک قول و آنکه در حرز مسلمان شود یا ذمی ثابت العصمة و کالایی که در شرع متقوم بود از حرز خویش بیرون آرد زر و سیم و خز و بز و امثال آن از اندرونها در خانه های دربسته یا حارس بر آن نشسته و کفن از گور و بیرون از کفن نه و چارپای از اصطبل و میوه از خرمنگاه که گوشوان بر آن نشسته و گوسفند از گله و شتر از قطار چون شبان و جمال بیدار باشند و در آن می نگرند و آواز ایشان بدان میرسد و آن چیز که بیرون آرد از آن حرز قیمت آن کم از دانگی و نیم زر باشد بمذهب شافعی یا ده درم سفید بمذهب ابو حنیفه یا سه درم بمذهب مالک
و حجت شافعی خبر صحیح است قال النبی ص لا تقطع ید السارق الا فی ربع دینار فصاعدا
و آنکه در آن شبهتی نبود که نه مال فرزند بود یا فرزند فرزند و نه مال پدر بود یا اجداد وی و نه مال هم جفت بود بیک قول و آنکه یک نصاب بیک بار تنها بی شریکی از حرز بیرون آورده یا دو نصاب بدو کس چون این شرایط در وی مجتمع گشت دست راست وی ببرند از آنجا که مفصل کف است پس اگر باز آید دوم بار پای چپ وی ببرند اگر بازآید سیوم بار دست چپ وی ببرند اگر بازآید چهارم بار پای راست وی ببرند لما
روی ابو هریرة أن النبی ص قال فی السارق ان سرق فاقطعوا یده ثم ان سرق فاقطعوا رجله ثم ان سرق فاقطعوا یده ثم ان سرق فاقطعوا رجله
پس اگر پنجم بار دزدی کند درست آنست که بر وی قتل نیست و در شرع بر وی جز از تعزیر حدی نیست پس چون حد بر وی راندند تاوان آنچه دزدیده است بر وی واجب است اگر درویش باشد و اگر توانگر اما بمذهب کوفیان تاوان بر وی نباشد مگر که آنچه دزدیده بود خود بر جای بود که بخداوند خویش باز دهند و اگر صاحب مال آن مال بدزد بگذارد بصدقه یا بهبه بعد از آنکه با امام افتاد و حد واجب شد آن حد بنیوفتند بدلیل خبر صفوان بن امیه که رداء وی بدزدیدند صفوان دزد را بگرفت و پیش رسول خدا برد رسول بفرمود تا دست وی ببرند صفوان گفت یا رسول الله او را نه بدین آوردم آن ردا بصدقه بوی دادم
رسول خدا گفت فهلا قبل أن تأتینی به
و بعد از آنکه بر بنده حد واجب شد اگر قطع باشد و اگر غیر آن روا نباشد که در آن شفاعت کنند و با سقاط آن مشغول شوند لما
روی عن عایشة ان قریشا اهمهم شأن المرأة المخزومیة التی سرقت فقالوا من یکلم فیها رسول الله ص و من یجری علیه الا اسامة بن زید حب رسول الله فکلم اسامة فقال رسول الله الشفع فی حد من حدود الله ثم قام فاختطب ثم قال انما اهلک الذین قبلکم انهم کانوا اذا سرق فیهم الشریف ترکوه و اذا سرق فیهم الضعیف اقاموا علیه الحد و ایم الله لو أن فاطمة بنت محمد سرقت لقطعت یدها و روی أنه قال ص من حالت شفاعته دون حد من حدود الله فقد ضاد الله و من خاصم فی باطل هو یعلمه لم یزل فی سخط الله حتی ینزع
جزاء بما کسبا بقول کسایی نصب علی الحال است و بقول زجاج مفعول له ای لجزاء فعلهما و بقول قطرب مصدر است و کذلک اعراب قوله نکالا من الله و الله عزیز حکیم فمن تاب من بعد ظلمه و أصلح فإن الله یتوب علیه این توبه و اصلاح عمل بعد از قطع است و رد مال یعنی که چون حد خدای بر وی براندند و مال که برده است باز داد بآن مخالفت شرع و ارتکاب محظور دین که از وی بیامده اگر توبت کند و در خدا زارد و نیز نکند و عمل خویش باصلاح آرد خدای آمرزگار است و توبت پذیر و بخشاینده
و دلیل بر این خبر ابن عمر است گفتا در عهد رسول خدا زنی دزدی کرد و او را بگرفتند و بحضرت رسول خدا بردند رسول بفرمود که اقطعوا یدها دست وی ببرید قوم آن زن گفتند یا رسول الله او را می بازخریم به پانصد دینار رسول خدا بدان التفات نکرد گفت اقطعوا یدها پس دست ببریدند آن گه آن زن گفت یا رسول الله هل لی من توبة مرا توبت هست از آنچه کردم گفت نعم ترا توبت هست و تو امروز پاکی از گناهان چنان که آن روز که از مادر زادی در آن حال این آیت فرو آمد که فمن تاب من بعد ظلمه و أصلح فإن الله یتوب علیه إن الله غفور رحیم
أ لم تعلم أن الله له ملک السماوات و الأرض خزاین السماوات المطر و الرزق و خزاین الارض النبات یعذب من یشاء من مات منهم علی کفره و یغفر لمن یشاء من تاب منهم علی کفره و قیل یعذب من یشاء علی الذنب الصغیر و یغفر لمن یشاء الذنب العظیم و و الله علی کل شی ء قدیر من التعذیب و المغفرة
یا أیها الرسول لا یحزنک الذین یسارعون فی الکفر ای لا یحزنک مسارعتهم فی الکفر اذ کنت موعود النصر علیهم میگوید یا محمد نبادا که شتافتن این منافقان و جهودان بکفر ترا اندوهگن کند بعد از آنکه الله تعالی وعده نصرت بر ایشان داد این نصرت زود بود تو اندوهگن مباش اگر چه پشتی دارند بیکدیگر که ایشان را کاری از پیش نشود و قوت نبود من الذین قالوا آمنا بأفواههم و لم تؤمن قلوبهم این حجت است بر مرجیان که میگویند ایمان قولست و مجرد اقرار بی تصدیق دل
رب العالمین ایشان را دروغ زن کرد و ایشان را مسارعان در کفر گفت چون تصدیق دل با گفت زبان نبود
و من الذین هادوا این سخن را دو وجه است یکی آنکه من الذین قالوا و من الذین هادوا آن گه جهودان را صفت کرد و هم سماعون دیگر وجه آنست که و لم تؤمن قلوبهم تم الکلام آن گه گفت و من الذین هادوا سخنی مستأنف
سماعون للکذب یعنی قایلون له لقوله سمع الله لمن حمده ای قبل الله حمده و اجاب و بپارسی گویند این سخن از وی مشنو یعنی مپذیر ما سمع فلان کلامی ای ما قبله میگوید این جهودان دروغ شنوان و دروغ پذیرانند یعنی از دانشمندان خویش که ایشان را میگویند که محمد نه رسول است سماعون لقوم آخرین لم یأتوک سفیان عیینه را پرسیدند که جاسوس را در قرآن ذکری هست این آیت را برخواند سماعون لقوم آخرین لم یأتوک میگوید این جهودان بنی قریظه و نضیر بجاسوسی بنزدیک تو می آیند و سخن میگیرند و با غایبان خویش میبرند آنان که بنزدیک تو نمی آیند و ایشان جهودان خیبرند این همانست که جای دیگر گفت و إذا خلا بعضهم إلی بعض و إذا خلوا إلی شیاطینهم
یحرفون الکلم من بعد مواضعه یعنی یغیرون القرآن من بعد وضع الله ایاه مواضعه این آنست که خدای تعالی گواهی دادن محمد را بپیغامبری در تورات بجای تصدیق بنهاد و حدود بر جای تقریر و تنفیذ بنهاد جهودان آن شهادت بر جای تکذیب بنهادند و حدود بر جای تعطیل و تبدیل بنهادند یقولون إن أوتیتم هذا فخذوه این در شأن دو جهود آمد از اشراف خیبر مردی و زنی زنا کرده بودند و محصن بودند و آن زنا بر ایشان درست شده جهودان خواستند که حد از ایشان بیفکنند تا مسلمانان شماتت نکنند در میان ایشان اختلاف افتاد در آن کار یکدیگر را گفتند بیایید تا باین پیغامبر عرب شویم و این حکم پیش او بریم اگر او در دین خویش حکم کند در ایشان بحد فرود از کشتن آن را بپذیریم و آن حد که در تورات است فروگذاریم و گوییم که بحکم پیغامبر کار کردیم و إن لم تؤتوه فاحذروا و اگر چنانست که شما را از دین محمد حدی ندهند فرود از کشتن از پذیرفتن سخن محمد پرهیزید آمدند بر رسول خدای و پرسیدند رسول ص گفت رجم است ایشان را سنگسار کردن و کشتن ایشان گفتند که در تورات این نیست که در تورات تحمیم است روسیاه کردن و بر شتر بگردانیدن
رسول خدا گفت ایشان را فأتوا بالتوریة تورات بیارید تورات بیاوردند و عبد الله بن سلام حاضر بود و ابن صوریا تورات خواندن گرفت چون بآیت رجم رسید دست بر آن نهاد عبد الله بن سلام گفت که دست بر آیت رجم نهاد
رسول گفت ایشان را بآن خدای که به طور سینا موسی را از خود سخن شنوانید و تورات داد و بآن خدای که بنی اسراییل را دریا شکافت و از فرعون و قبطیان برهانید که شما در تورات زانی محصن را چه می یاوید گفتند که رجم رسول خدا فرمود تا ایشان را سنگسار کردند و بسنگ بکشتند قال و نزل فیه یا أهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم کثیرا مما کنتم تخفون من الکتاب و یعفوا عن کثیر
آن گه ابن صوریا گفت یا محمد خواهم که از تو سه چیز بپرسم اگر دستوری دهی رسول خدا وی را دستوری سؤال داد اول گفت اخبرنی کیف نومک
مرا خبر ده که خواب تو چونست رسول ص گفت تنام عینی و قلبی یقظان
قالصدقت اخبرنی عن شبه الولد اباه لیس فیه من شبه امه شی ء او شبه امه لیس فیه من شبه ابیه شی ء مرا خبر ده از فرزند که گاهی بپدر ماند و بمادر نماند هیچ چیز و گاه بود که بمادر ماند و شبه وی دارد و شبه پدر ندارد هیچ چیز رسول خدا گفت ایهما علا ماؤه ماء صاحبه کان الشبه له
هر که را آب وی ببالا افتد از مرد و زن فرزند شبه وی گیرد قال صدقت اخبرنی ما للرجل من الولد و ما للمرأة منه مرا خبر ده که فرزند را از مرد چه بود و از زن چه بود درین یکی توقف کرد یک ساعت آن گه روی رسول سرخ گشت و عرق بر پیشانی آورد و گفت اللحم و الظفر و الدم و الشعر للمرأة و العظم و العصب و العروق للرجل
قال صدقت
ابن صوریا چون جواب مسایل شنید مسلمان گشت گفت اشهد أن لا اله الا الله و هذا رسول الله النبی الامی العربی الذی بشر به المرسلون پس جهودان بازگشتند مفتون و مخذول رب العزة گفت جل جلاله و من یرد الله فتنته ای ضلالته و کفره فلن تملک له من الله شییا لن تدفع عنه عذاب الله این بر معتزله و قدریه حجتی روشن است که رب العزة ضلالت و کفر ایشان بارادت خود برد و نفع و ضرر آن در دفع از رسول خود بگردانید أولیک الذین لم یرد الله أن یطهر قلوبهم ای یصلح قلوبهم و یهدیهم لهم فی الدنیا خزی للمنافقین بهتک السر و للیهود بالقتل و النفی و لهم فی الآخرة عذاب عظیم دایم کثیر
سماعون للکذب یعنی یسمعون منک لیکذبوا علیک فیقولوا سمعنا منه کذا و کذا لما لم یسمعوا این هم صفت جهودانست أکالون للسحت حاکمان و دانشمندان ایشانند که حرامخواران و رشوت خواران بودند رشوت میستدند از آن سادة خویش تا بدان نبوت محمد ص از عامه خود پنهان میداشتند سحت در لغت عرب استیصالست و اسحات هم چنان فیسحتکم بعذاب بفتح الیاء و ضمه ازین باب است
آن رشوت را سحت نام کرد که آن بترینه ارتشا بود در جهان که مرتشی خورد سحت بضم حا قراءت مکی و بصری و علی است باقی بسکون حا خوانند و معنی هر دو لغت یکسانست اخفش گفت کل کسب لا یحل فهو السحت و قال الحسن اذا کان لک علی رجل دین فما اکلت فی بیته فهو السحت و قال عمر و علی و ابن عباس السحت خمسة عشر الرشوة فی الحکم و مهر البغی و حلو ان الکاهن و ثمن الکلب و القردة و الخمر و الخنزیر و المیتة و الدم و عسب الفحل و اجر النایحة و المغنیة و الساحر و اجر صور التماثیل و هدیة الشفاعة و قال رسول الله ص لعنة الله علی الراشی و المرتشی
فإن جاؤک فاحکم بینهم أو أعرض عنهم این آیت دلالت میکند که مصطفی ص مخیر بود در حکم کردن میان اهل کتاب چون از وی حکم خواستند و لهذا قال تعالی و إن تعرض عنهم فلن یضروک شییا علماء دین در حکم این آیت مختلف اند یعنی که حکم تخییر چنان که مصطفی را بود امروز حاکمان اسلام را ثابت است یا منسوخ و بیشترین علما بر آنند که حکم تخییر ثابت است حکام اسلام را اگر خواهند حکم کنند میان اهل کتاب و همه اهل ذمت را و اگر خواهند نکنند و از آن اعراض نمایند و این قول نخعی است و شعبی و عطا و قتاده اما قول حسن و مجاهد و عکرمه و سدی آنست که این تخییر منسوخ گشت و حکم کردن واجبست لقوله تعالی و أن احکم بینهم بما أنزل الله و آنچه گفت بما أنزل الله دلیل است که حکم اسلام و مسلمانان بر ایشان کنند هم چنان که گفت و إن حکمت فاحکم بینهم بالقسط یعنی بحکم الاسلام
إن الله یحب المقسطین معنی قسط عدلست عرب گویند اقسط ای ازال الجور و عدل مقسطان دادگرانند و صح فی الخبر ان المقسطین عند الله یوم القیامة علی منابر من نور عن یمین الرحمن عز و جل و کلتا یدیه یمین هم الذین یعدلون فی حکمهم و اهالیهم و ما ولوا
مصطفی ص در غزاء حنین غنیمت قسمت میکرد مردی بود نام وی حرقوس بن زهیر گفت یا رسول الله اعدل فانک لم تعدل رسول خدا را چهره مبارک سرخ شد اثر آن سخن در روی پدید آمد گفت ان لم اعدل فمن الذی یعدل و جبرییل عن یمینی و میکاییل عن شمالی فقال عمر یا رسول الله ایذن لی اضرب عنقه فقال دعه فانی لا احب ان یقال ان محمدا یقتل اصحابه
و کیف یحکمونک و عندهم التوراة سیاق این سخن بر طریق تعجیب است میگوید این جهودان ترا چگونه حاکم کنند و حکم تو چون پسندند و عندهم التوراة فیها حکم الله و آن گه تورات سخن من بنزدیک ایشان و حکم من در میان رجم در آن روشن و خود میدانند و اینک ترا حاکم میسازند نه از آنست که بر تو وثوق دارند که آن طلب رخصت است که میکنند نه بینی که پس از تحکیم از تو برمیگردند و حکم تو بر رجم می نپذیرند
اینست که گفت ثم یتولون من بعد ذلک آن گه گفت و ما أولیک بالمؤمنین این از آنست که ایشان مؤمن نه اند و هرگز مؤمن نبودند من طلب غیر حکم الله من حیث لم یرض به فهو کافر بالله
