بدانکه این سوره چهار هزار و هشتصد و دو حرف است و هزار و هشتصد و چهل کلمه و صد و هژده آیت بعدد کوفیان جمله بمکه فرو آمد و درین سوره دو آیت منسوخ است یکی فذرهم فی غمرتهم حتی حین بآیت سیف منسوخ است دیگر ادفع بالتی هی أحسن السییة این قدر از آیت منسوخ است بآیت سیف و باقی آیت محکم و در فضیلت سوره ابی بن کعب روایت کند
قال قال رسول الله ص من قرأ سورة المؤمنون بشرته الملایکة بالروح و الریحان و ما تقر به عینه عند نزول ملک الموت
و عن عروة بن الزبیر عن عبد الرحمن بن عبد القاری قال سمعت عمر بن الخطاب یقول کان اذا نزل علی رسول الله ص الوحی یسمع عند وجهه کدوی النحل فمکثنا ساعة
و فی روایة فنزل علیه یوما فمکثنا ساعة فاستقبل القبلة و رفع یدیه و قال اللهم زدنا و لا تنقصنا و اکرمنا و لا تهنا و اعطنا و لا تحرمنا و آثرنا و لا تؤثر علینا و ارضنا و ارض عنا ثم قال لقد انزلنا علینا عشر آیات من اقامهن دخل الجنة ثم قرأ قد أفلح المؤمنون عشر آیات
قوله قد أفلح المؤمنون قد فی اللغة لتزیین الکلام و تحسینه و قیل هو حرف تأکید و قال المحققون معنی قد تقریب الماضی من الحال یدل علی ان الفلاح قد حصل لهم و هم علیه فی الحال و هذا ابلغ فی الصفة من تجرید ذکر الفعل و معنی الفلاح نیل المأمول و النجاة من المحذور و قال ابن عباس الفلاح البقاء و النجاح و معنی الآیة قد سعد المصدقون بالتوحید و نالوا دوام البقاء فی الجنة
و عن ابن عباس قال قال رسول الله لما خلق الله جنة عدن خلق فیها ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر
ثم قال لها تکلمی قالت قد أفلح المؤمنون ثلاثا ثم قالت انا حرام علی کل بخیل و مراء
الذین هم فی صلاتهم خاشعون الخشوع فی الصلاة غض الطرف و ضبط السر و تسکین الاطراف معنی خشوع در نماز آنست که سر در پیش افکند متواضع وار دست بر یکدیگر نهاده زبر سینه و چشم فرا موضع سجود داشته مصطفی پیش از نزول این آیت براست و چپ نگاه کردی در نماز و بآسمان نظر کردی پس از آن که این آیت فرو آمد سر در پیش افکند و نیز التفات نکرد ابو هریره گفت یاران رسول هم چنان بآسمان نظر داشتند در نماز و رسول ص ایشان را از آن باززد و نهی کرد
قال النبی لا یزال الله عز و جل مقبلا علی العبد ما کان فی صلاته ما لم یلتفت فاذا التفت اعرض عنه
و عن عایشة قالت سألت رسول الله عن الالتفات فی الصلاة فقال هو اختلاس یختلسه الشیطان من صلاة العبد
و عن ابی هریره قال قال رسول الله ان العبد اذا اقام الی الصلاة فانه بین عینی الرحمن عز و جل فاذا التفت قال له الرب الی من تلتفت الی من هو خیر لک منی ابن آدم اقبل الی فانا خیر ممن تلتفت الیه
علما گفتند اگر در مکه باشد مستحب است او را بخانه کعبه نگرستن اگر چه در نماز بود و قال عطاء الخشوع فی الصلاة ان لا تعبث بشی ء من جسدک فیها
فان النبی علیه السلام أبصر رجلا یعبث بلحیته فی الصلاة فقال لو خشع قلب هذا الخشعت جوارحه
و قال صلی الله علیه و سلم اذا قام احدکم الی الصلاة فلا یمسح الحصا فإن الرحمة یواجهه
و قال بعضهم حقیقة الخشوع فی الصلاة جمع الهمة لتدبر افعال الصلاة و اذکارها و اصل الخشوع فی اللغة الخضوع و التواضع من قوله و خشعت الأصوات للرحمن فلا تسمع إلا همسا
و الذین هم عن اللغو معرضون قال ابن عباس عن الشرک و قال الحسن
عن المعاصی و قال الزجاج کل باطل و لهو و ما لا یحمل من القول و الفعل و قیل یعنی عن معارضة الکفار بالشتم و السب معرضون قال الله تعالی و إذا مروا باللغو مروا کراما ای اذا سمعوا الکلام القبیح اکرموا انفسهم عن الدخول فیه و قیل هو مجالس المبتدعین
و الذین هم للزکاة فاعلون ای للزکاة الواجبة مؤدون فعبر عن التأدیة بالفعل لانه فعل و قیل الزکاة هاهنا هو العمل الصالح یعنی و الذین هم للعمل الصالح فاعلون
قال امیة المطعمون الطعام فی السنة الازمة و الفاعلون للزکوات و یقال هذه اللام لام العلة و المعنی یفعلون ما یفعلون للزکوة ای لیصیروا عند الله ازکیاء
و الذین هم لفروجهم حافظون الفرج اسم یجمع سوأة الرجل و المرأة
و حفظ الفرج التعفف عن الحرام إلا علی أزواجهم یعنی لا یطلقونها الا علی ازواجهم و قیل علی هاهنا بمعنی من و ما بمعنی من ای یحفظونها الا من الازواج و الاماء و دل الکتاب و السنة و اجماع الفقهاء ان ملک الیمین هاهنا هم الاناث دون الذکور و الآیة فی الرجال خاصة بدلیل قوله أو ما ملکت أیمانهم و المرأة لا یجوز لها استمتاع بفرج مملوکها فإنهم غیر ملومین یعنی یحفظ فرجه الا من امرأته او امته فانه لا یلام علی ذلک و انما لا یلام فیهما اذا کان علی وجه اذن فیه الشرع دون الإتیان فی غیر المأتی و فی حال الحیض و النفاس فانه محظور و هو علی فعله ملوم و العبد و الامة یسمیان ملک الیمین دون العقار و الدار
فمن ابتغی وراء ذلک ای من التمس و طلب سوی الازواج و الولاید المملوکة فأولیک هم العادون الظالمون المتجاوزون من الحلال الی الحرام حرمت هذه الآیة کل مأتی فی الدنیا الا ما کان من زوج او جاریة سیل مالک بن انس عن الاستمناء بالید فدل علی تحریمه بهذه الآیة و قال ابن جریح سألت عطاء عنه فقال مکروه سمعت ان قوما یحشرون و ایدیهم حبالی فاظن انهم هؤلاء و عن سعید بن جبیر قال عذب الله امة کانوا یعبثون بمذاکیرهم
و الذین هم لأماناتهم قرأ ابن کثیر لامانتهم علی التوحید هاهنا و فی المعارج لقوله و عهدهم و قرأ الباقون لأماناتهم بالجمع لقوله إن الله یأمرکم أن تؤدوا الأمانات و اعلم ان الامانة ثلاث اولیها الطاعة و الدین و هو قوله تعالی إنا عرضنا الأمانة و الامانة ما ایتمنت علیه من مال او حدیث
و فی الحدیث عن النبی انه قال اذا حدثک الرجل بحدیث فالتفت فهو امانة و النساء عند الرجال امانة
و فی الخبر اخذتموهن بامانة الله
و اما العهود فکثیرة مواثیق الله علی عباده عهود و اوامره ایاهم عهود و النذور و المواعید و الذمم عهود و العقود بین الناس عهود و عهود الصحبة عهود و منه قول الشاعر
لا کان هذا العهد آخر عهدنا
بکم و لا کان الزبال زوالا
و عهدهم راعون اصل الرعی فی اللغة القیام باصلاح ما یتولاه من الامور و ذلک معنی
قوله صلی الله علیه و سلم کلکم راع و کلکم مسیول عن رعیته
و الذین هم علی صلواتهم یحافظون قرأ حمزة و الکسایی صلوتهم علی التوحید و قرأ الآخرون صلواتهم علی الجمع لانها خمس لا یجوز الاخلال بواحدة منها و معنی المحافظة المداومة علی حفظها و مراعاة اوقاتها و اتمام رکوعها و سجودها و اعاد ذکر الصلاة و قد ذکرها فی اول السورة تاکیدا لحفظ الصلاة و قیل لان الخشوع فیها غیر المحافظة علیها فتبین بتلک الآیة وجوب الخشوع و بهذه الآیة وجوب المحافظة علیها و قیل یرید هاهنا التطوع أولیک یعنی اهل هذه الصفة هم الوارثون یرثون منازل اهل النار من الجنة
روی عن ابی هریرة قال رسول الله ص ما منکم من احد الا و له منزلان منزل فی الجنة و منزل فی النار فان مات و دخل النار ورث اهل الجنة منزله و ذلک قوله أولیک هم الوارثون و قال مجاهد لکل واحد منزلان منزل فی الجنة و منزل فی النار فاما المؤمن فیبنی منزله الذی له فی الجنة و یهدم منزله الذی فی النار و اما الکافر فیهدم منزله الذی فی الجنة و یبنی منزله الذی فی النار و قیل معنی الوراثة انه یؤل امرهم الی الجنة کما یؤل امر المیراث الی الوارث و قیل لان الوراثة اقوی سبب یقع فی ملک الشی ء لا یتعقبه رد و لا فسخ و لا نقض و لا اقالة
الذین یرثون الفردوس هم فیها خالدون الفردوس البستان یجمع محاسن النبات و الاشجار و العرب تسمی البستان الذی فیه الکرم فردوسا و قیل اصله رومی عرب و هو البستان الذی فیه الاعناب بالرومیة و قال عکرمة هو الجنة بلسان الحبشة و قال قتاده الفردوس ربوة الجنة و اوسطها و افضلها و ارفعها قال النبی ص اذا سألتم الله فسألوه الفردوس فانه اوسط الجنة و اعلی الجنة و فوقه عرش الرحمن و منه تفجر انهار الجنة
و قال کعب لیس فی الجنان جنة اعلی من جنة الفردوس فیها الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنکر
و روی ان الله تعالی لما خلق الفردوس قال لها تزینی فتزینت ثم قال لها تکلمی فقالت طوبی لمن رضیت عنه
و روی ان الله تعالی بنی جنة الفردوس بیده ثم قال و عزتی و جلالی لا یدخلها مدمن خمر و لا دیوث
و روی ان الله بنی الجنة الفردوس لبنة من ذهب و لبنة من فضة و جعل حبالها المسک الاذفر
و فی روایة اخری کنس جنة الفردوس بیده و بناها لبنة من ذهب مصفی و لبنة من مسک مدراء و غرس فیها من حید الفاکهة و جید الریحان
و لقد خلقنا الإنسان فی الانسان هاهنا قولان احدهما انه عام فی بنی آدم و هو اسم الجنس یقع علی الواحد و الجمع من سلالة من طین قال ابن عباس السلالة صفوة الماء و قال مجاهد منی ابن آدم و قال عکرمة هو الماء سل من الظهر و العرب تسمی النطفة سلالة و الولد سلیلا و سلالة لانهما مسلولان منه قوله من طین یعنی من آدم لانه خلق منه و تقدیره خلقنا بنی آدم من نطفة آدم و القول الثانی ان الانسان یرید به آدم و السلالة کل لطیف استخرج من کثیف و قیل السلالة ما یخرج بین الاصبعین من الشی ء اذا عصر و قیل السلالة صفوة الشی ء التی تخرج منه کانها تسل منه و المعنی خلقنا آدم من تربة سلت و نزعت من طین ای من هاهنا و هاهنا و قیل اخذت قبضة من الارض و اجمعوا علی ان الله عز و جل خلق آدم من تراب و اختلفوا فی حواء و الجمهور علی انها خلقت من ضلع من اضلاعه و قیل خلقت من بقیة طین آدم
ثم جعلناه نطفة فی قرار مکین ای جعلنا نسله فحذف المضاف و اقیم المضاف الیه مقامه لان آدم لم یصیر نطفة و المعنی خلقنا نسله من نطفة و مثله قوله ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهین معنی قول اول آنست که فرزند آدم را از آبی صافی آفریدیم سلاله ای روشن که از پشت آدم بیرون آمده و معنی قول دوم آنست که آدم را از قبضه ای خاک آفریدیم از همه روی زمین بر گرفته سلاله ای لطیف از خاکی کثیف بدر آورده و با صفا برده پس ازو نسل او نطفه ای کردیم در آرامگاهی استوار بجایی یعنی رحم المرأة و قیل جعلناه ای جعلنا الانسان بعد کونه فی ظهر ابیه و لا یسمی نطفة الا بعد ان یخرج من الرجل و قیل معناه جعلنا السلالة
نطفة فی قرار مکین القرار مصدر قر یقر قرارا ثم یسمی الموضع الذی یقر فیه قرارا و قوله مکین ای حصین منیع ای مکن لاستقراره فیه الی التمام ثم خلقنا النطفة علقة ای صیرنا النطفة البیضاء علقة حمراء و العلقة القطعة من الدم فخلقنا العلقة مضغة ای احلناها و صیرناها مضغة من اللحم مقدار ما یمضغ فخلقنا المضغة عظاما ای احلناها و صیرناها عظاما فکسونا العظام لحما انبتنا علیها اللحم فصار لها کاللباس قرأ ابن عامر و ابو بکر و عاصم عظما فکسونا العظم علی التوحید فیهما و الوجه ان العظم اسم جنس یؤدی معنی الجمع کما یقال اهلک الانسان الدینار و الدرهم و قرأ الآخرون عظاما فکسونا العظام بالالف فیهما علی الجمع لانه اذا کان التوحید فی هذا الموضع محمولا علی الجمع فلفظ الجمع به اولی و لان الانسان ذو عظام کثیرة و قیل معناه فکسونا العظم لحما و عصبا و عروقا و قد تم الجسم و لیس حیوانا حتی یجعل الله فیه الروح و هو قوله ثم أنشأناه خلقا آخر یرید به نفخ الروح فیه و قال الحسن ای جعلناه ذکرا او انثی بعد ان لم یکن و عن ابن عباس انه قال ان ذلک تصریف احواله بعد الولاد من الاستهلال الی الارتضاع الی القعود الی القیام الی المشی الی الفطام الی ان یأکل و یشرب الی ان یبلغ الحلم و یتقلب فی البلاد الی ما بعدها من احوال الاحیاء فی الدنیا فتبارک الله ای استحق التعظیم و الثناء بانه لم یزل و لا یزال و هو من البروک و هو الثبوت أحسن الخالقین ای المصورین و المقدرین و الخلق فی اللغة التقدیر قال مجاهد تصنعون و یصنع الله و الله خیر الصانعین و احسن الصانعین یقال رجل خالق ای صانع و قال ابن جریح انما جمع الخالقین لان عیسی ع کان یخلق کما قال تعالی أنی أخلق لکم من الطین فاخبر الله عن نفسه انه احسن الخالقین
روی ان عمر کان حاضرا فلما سمع الآیة قال فتبارک الله أحسن الخالقین فوافق قراءته وحی جبرییل فقال النبی هکذا انزل و یقال کان قایل هذا الکلام معاذ بن جبل
و روی عن ابن عباس قال کان عبد الله بن ابی سرح یکتب هذه الآیة لرسول الله ص فلما انتهی الی قوله خلقا آخر عجب من تفصیل خلق الانسان فقال فتبارک الله أحسن الخالقین فقال النبی اکتب هکذا انزلت
فشک عند ذلک و قال ان کان محمد صادقا یقول انه یوحی الیه فقد اوحی الی کما یوحی الیه و ان قال من ذات نفسه فقد قلت مثل ما قال فکفر بالله و قیل هذه الآیة غیر صحیحة لان ارتداده کان بالمدینة و هذه السورة مکیة ثم إنکم بعد ذلک ای بعد الخلق و قیل بعد ما ذکرنا من امرنا لمیتون ای صایرون الیه فنزل منزلة الکاین اذ لا بد من کونه و یقال المیت بالتشدید و المایت الذی لم یمت بعد و سیموت و المیت بالتخفیف من مات و لذلک لم یجر التخفیف هاهنا کقوله إنک میت و إنهم میتون
ثم إنکم یوم القیامة تبعثون تحیون بعد الممات للحساب و الجزاء
