این سوره الفرقان مکی است مگر سه آیت که بمدینه فرو آمد بقول ابن عباس و قتاده و الذین لا یدعون مع الله إلها آخر تا آخر سه آیت و این سوره سه هزار و هفتصد و سی و سه حرف است و هشتصد و نود و دو کلمه و هفتاد و هفت آیت و درین سوره دو آیت منسوخ است بآیت سیف بقول بعضی از مفسران یکی و إذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما دیگر آنست و إذا مروا باللغو مروا کراما و در فضیلت این سوره ابی کعب روایت کند از مصطفی ص قال من قرأ سورة الفرقان بعث یوم القیمة و هو مومن ان الساعة آتیة لا ریب فیها و ان الله یبعث من فی القبور و دخل الجنة بغیر حساب
قوله تبارک ای تعالی و ارتفع و تکبر قال الحسن هو الذی تجی ء البرکة من قبله و البرکة هی الکثرة فی کل خیر و قیل معناه دام و ثبت من لم یزل و لا یزال و البروک الثبوت و منه البرکة لدوام الماء فیها و بقایه معنی آنست که بزرگ است و بزرگوار همیشه بود و هست و خواهد بود لم یزل و لا یزال تبارک لفظی است که جز الله را نگویند و جز بلفظ ماضی استعمال نکنند اذ لم یرد التوقیف
الذی نزل الفرقان علی عبده الفرقان هاهنا القرآن الفارق بین الحق و الباطل و الحلال و الحرام و الهدی و الضلال و الخطاء و الثواب و هذا الاسم لا یختص بالقرآن فیجوز اطلاقه علی جمیع کتب الله و قد سمی الله التوریة فرقانا فی قوله و لقد آتینا موسی و هارون الفرقان و کل شی ء فرق بین شییین فهو فرقان مصدر جعل اسما و یوم الفرقان هو یوم بدر فرق السیف فیه بین الحق و الباطل و قوله یجعل لکم فرقانا معناه یبین لکم سبیلا و ینصرکم نصرا و یؤتکم فتحا یفرق بین الحق و الباطل
مفسران گفتند عبد اینجا مصطفی ص است و فرقان قرآن و عالمین جن و انس که مصطفی ص بایشان مبعوث است لیکون ضمیر عبد است میگوید بزرگوار است و با برکت و با عظمت آن خداوندی که قرآن فرو فرستاد بر بنده خویش محمد ص جن و انس را آگاه کند از بعثت و نشور و عاقبت کار دنیا و قیل النذیر و المنذر المخبر بوقوع مکروه و گفته اند لیکون ضمیر الله است ای لیکون الذی نزل الفرقان علی عبده و هو الله سبحانه للخلایق کلها منذرا و در وصف الله منذر رواست که خود میگوید جل جلاله إنا کنا منذرین جای دیگر گفت انا أنذرناکم عذابا قریبا و باین تأویل بلفظ عبد جنس بندگان خواهد یعنی جمله رسولهای وی و بفرقان جمله کتابهای او خواهد
الذی له ملک السماوات و الأرض لانه الذی اوجدهما و خلقهما و اخرج منافعهما و لم یتخذ ولدا کما زعم النصاری و لم یکن له شریک فی الملک کما قال المشرکون و الثنویة و قیل معنی لم یتخذ ولدا لم ینزل احدا منزلة الولد لان ما لا یجوز علی الله علی الحقیقة لا یجوز علیه علی التشبیه و خلق کل شی ء ای کل شی ء یجوز وصفه بالخلق و قیل اللفظ عام و المعنی لیس بعام کقوله و أوتیت من کل شی ء فقدره تقدیرا علی مقتضی الحکمة و تناسب بعضه الی بعض علی اعتدال
و قیل خلق ما خلق علی مقدار یعرفه و لم یخلق شییا علی سبیل سهو و غفلة و قیل بین مدة بقایه و منتهی اجله و قیل کتبه فی اللوح المحفوظ لطفا بالملایکة و ذلک انهم ینظرون فیه فیصرفون فیما وکلوا به علی حسب ما یجدونه فیه
و اتخذوا من دونه الواو ضمیر الکفار و هم مندرجون فی قوله للعالمین آلهة لا یخلقون شییا و هم یخلقون لانها موات و جمادات منحوتة مصنوعة و لا یملکون لأنفسهم ضرا و لا نفعا ای دفع ضر و لا جر منفعة و لا یملکون موتا اماتة و لا حیاة ای احیاء و لا نشورا احیاء بعد الموت و المعنی کیف ترکوا عبادة الله الذی یملک هذه الاشیاء و اشتغلوا بعبادة من لا یملک شییا منها
و قال الذین کفروا یعنی النضر بن الحارث إن هذا إلا إفک افتراه ای ما هذا القرآن الا کذب اختلقه محمد ص و أعانه علیه قوم آخرون یعنی الیهود ای هم یلقون اخبار الامم الیه و هو یکسوها عبارته و قیل هم جبر و یسار و عداس عبید کانوا بمکة من اهل الکتاب فزعم المشرکون ان محمدا ص یاخذ منهم قال الله تعالی فقد جاؤ یعنی قایلی هذه المقالة ظلما و زورا ای بظلم و زور فلما حذف الباء انتصب و قیل فقد جاءوا بهذا القول ظلما و زورا ای ظلموا فیما قالوا و زوروا فالتزویر الکذب فی الشهادة و الحدیث و قیل المزور من الکتاب ما زید فیه و نقص
و قالوا أساطیر الأولین یعنی النضر بن الحارث کان یقول ان هذا القرآن لیس من الله و انما هو مما سطره الاولون مثل حدیث رستم و اسفندیار اکتتبها یعنی انتسخها محمد ص من جبر و یسار و عداس و معنی اکتتب استکتب ای طلب ان یکتب له لانه کان ص لا یکتب و روی عن الشعبی قال ما مات النبی ص حتی کتب و لا تخطه بیمینک اراد به قبل الوحی و الصحیح انه لم یکن یکتب قبل الوحی و لا بعد الوحی
و قیل اکتتبها یعنی جمعها من قولهم کتبت الشی ء ای جمعته فهی تملی علیه ای تقرء علیه بکرة و أصیلا یعنون انه یختلف الی من یعلمه بالغداة و العشی قال الله عز و جل ردا علیهم
قل أنزله یعنی القرآن الذی یعلم السر ای الغیب فی السماوات و الأرض یعلم بواطن الامور فقد انزله یعنی القرآن علی ما یقتضیه علمه بباطن الامور إنه کان غفورا لمن تاب رحیما بمن آمن
و قالوا ما لهذا الرسول یعنون محمدا ص یأکل الطعام کما نأکل نحن و یمشی فی الأسواق یلتمس المعاش کما نمشی فلا یجوز ان یمتاز عنا بالنبوة و کانوا یقولون له لست انت بملک و لا ملک لست بملک لانک تأکل و الملک لا یأکل و لست بملک لان الملک لا یتسوق و انت تتسوق و تتبذل و ما قالوه فاسد لان اکله الطعام لکونه آدمیا و مشیه فی الاسواق لتواضعه و کان ذلک صفة له و شی ء من ذلک لا ینافی النبوة
لو لا أنزل إلیه ملک یصدقه فیکون معه نذیرا داعیا
أو یلقی إلیه کنز من السماء ینفقه فلا یحتاج الی التصرف فی طلب المعاش
قال الحسن و الله ما زواها عن نبیه الا اختیارا و لا بسطها لغیره الا اغترارا أو تکون له جنة ای بستان یأکل منها قرأ حمزه و الکسایی ناکل بالنون ای ناکل نحن منها لتکون له علینا فضیلة بان ناکل من جنة
و قیل تظهر له جنة فی مکة مثمرة نأکل من ثمرها فنکون یاکلنا منها ابعد من الریب و قرأ الباقون یاکل منها بالیاء و الوجه ان الضمیر فیه یعود الی النبی ص ای یاکل منها فهو یختص باکله منها فیکون له تمیز فی المأکل و قال الظالمون یعنی کفار قریش و قیل عبد الله بن زبعری إن تتبعون ای ما تطیعون إلا رجلا مسحورا سحر فجن و قیل مسحورا مخدوعا مصروفا عن الحق و قیل المسحور هاهنا هو المسحر و المسحر هو المعلل بالطعام و الشراب و قیل مسحورا یعنی بشرا له سحر ای ریة یعنی بشرا مثلکم
قوله انظر کیف ضربوا لک الأمثال ای وصفوک بغیر وصفک فضلوا الهدی فلا یستطیعون سبیلا الی الرشاد و قیل فضلوا ای اخطاؤا فی التشبیه حیث ناقضوا فمرة یقولون هو بلیغ فصیح یتقول القرآن من نفسه و یفتریه و مرة یقولون مجنون و مرة ساحر و مرة مسحور فلا یستطیعون سبیلا ای لا حجة و برهان علی ما یقولون
فاخبر الله سبحانه انهم متمسکون بالجهل و الضلال عادلون عن الرشد و الصواب و هم مع ذلک کانوا مکلفین بقبول الحق فثبت ان الاستطاعة التی یحصل بها الضلال غیر الاستطاعة التی یحصل بها الهدی و الایمان
قوله تعالی تبارک الذی إن شاء جعل لک خیرا من ذلک الذی قالوا و افضل من الکنز و البستان الذی ذکروا و قیل خیرا من المشی فی الاسواق و طلب المعاش ثم بین ذلک الخیر فقال جنات تجری من تحتها الأنهار و یجعل لک قصورا
روی انها الف قصر من لؤلؤ علی شط الکوثر و کل بناء مطول من الحجارة عند العرب قصر کاینا ما کان قرأ ابن کثیر و ابن عامر و ابو بکر و یجعل برفع اللام علی الاستیناف و القطع عما قبله و لا یمتنع ان یکون ما یعطف علی جواب الشرط جملة مستانفه لان الجمل التی تکون من الابتداء و الخبر تقع فی جواب الشرط نحو قوله تعالی من یضلل الله فلا هادی له و قوله و إن تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر لکم و قرأ الباقون و یجعل بجزم اللام و الوجه انه عطف علی موضع جعل و هو جواب قوله إن شاء و موضع جواب الشرط جزم فجزم المعطوف علیه حملا علی الموضع کانه قال ان یشأ یجعل لک خیرا من ذلک و یجعل لک قصورا و قیل ان شاء هاهنا واجب کقوله فی سورة الفتح لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله و قیل ان شاء بمعنی قد شاء و هو جل جلاله فاعله فتکون الجنات و القصور فی الجنة علی ما وصفناه
ابن عباس گفت چون کافران گفتند ما لهذا الرسول یأکل الطعام الایه رضوان خازن بهشت از آسمان فرو آمد بفرمان الله و با وی سفطی بودی از نور گفت یا محمد ص الله میگوید اینک کلید خزاین دنیا بتو فرستادم با رضوان اگر خواهی اختیار کن و آنچه تراست به نزدیک من و ترا ساخته ام از نعیم بهشت بدان که در آن نقصان نیارم باندازه پر پشه ای مصطفی ص گفت با رضوان مرا بخزاین دنیا و زینت دنیا حاجت نیست الفقر احب الی و ان اکون عبدا شکورا صابرا
فقال رضوان اصبت اصاب الله بک خیثمة بن عبد الرحمن گفت چون کافران از بهر وی کنز و قصر خواستند مصطفی گفت اللهم اعطنیها فی الآخرة بار خدایا این کنزها و قصرها در بهشت خواهم پس این آیت بر وفق سؤال وی فرو آمد و عن ابی امامة عن النبی قال عرض علی ربی لیجعل لی بطحاء مکة ذهبا فقلت لا یا رب و لکن اشبع یوما و اجوع یوما فاذا جعت تضرعت الیک و ذکرتک و اذا شبعت حمدتک و شکرتک
و عن عایشه قالت قال رسول الله ص لو شیت لسارت معی جبال الذهب جاءنی ملک فقال ان ربک یقریک السلام و یقول ان شیت نبیا عبدا و ان نبیا ملکا فنظرت الی جبرییل فاشار الی ان ضع نفسک قلت نبیا عبدا قالت فکان رسول الله ص بعد ذلک لا یأکل متکیا یقول أ أکل کما یأکل العبد و اجلس کما یجلس العبد
بل کذبوا بالساعة ای ما یمنعهم من الایمان بک ما ذکروه من فقرک و مشیک فی السوق انما یمنعهم تکذیبهم بالقیامة و البعث و النشور ثم اوعدهم فقال و أعتدنا ای هیأنا لمن کذب بالساعة بالبعث و النشور و الثواب و العقاب سعیرا نارا موقدة فعیل بمعنی مفعول
إذا رأتهم من مکان بعید قال الکلبی و السدی من مسیرة عام و قیل من مسیرة مایة سنة
روی عن رسول الله انه قال من کذب علی متعمدا فلیتبوء بین عینی جهنم مقعده فشق ذلک علی اصحابه فقالوا یا رسول الله نحدث عنک الحدیث نزید و ننقص قال لیس ذا اعنی انما اعنی الذی یکذب علی متجریا یطلب به شین الاسلام
قالوا یا رسول الله انک قلت بین عینی جهنم و هل لها من عین قال نعم أ لم تسمعوا قال الله تعالی إذا رأتهم من مکان بعید
و قیل اذا رأتهم زبانیتها سمعوا لها تغیظا غلیانا کالغضبان اذا غلی صدره من الغضب و قیل معناه سمعوا لها زفیرا و رأوا لها تغیظا کقول الشاعر
و رأیت زوجک فی الوغی
متقلدا سیفا و رمحا
ای حاملا رمحا و قیل سمعوا صوت لهبها و اشتعالها و فی الحدیث ان جهنم لتزفر زفرة لا ینفی ملک و لا نبی الا یخر ترعد فرایصه حتی ان ابراهیم ع لیجثو علی رکبته و یقول یا رب لا اسألک الیوم الا نفسی
و الزفیر حسیس النار و هو صوتها
و قیل الزفیر صوت یسمع من جوف المتغیظ کصوت الحمار اذا هم بالنهیق
و إذا ألقوا منها ای من النار مکانا ضیقا یعنی من مکان ضیق قال ابن عباس یضیق علیهم کما یضیق الزج فی الرمح و سیل رسول ص عن هذه الایة فقال و الذی نفسی بیده انهم یستکرهون فی النار کما یستکره الوتد فی الحایط
و عن ابن عباس اذا القوا فی باب من ابواب جهنم تضایق علیهم کتضایق الزج فی الرمح فالاسفلون یرفعهم اللهب و الاعلون یخفضهم اللهب فیزدحمون فی تلک الأبواب الضیقة قرأ ابن کثیر ضیقا ساکنة الیاء و الوجه انه مخفف من ضیق بالتثقیل کهین و لین اذا خففا من هین و لین و لهما لغتان و قرأ الباقون ضیقا مشددة الیاء و هو فیعل من الضیق و هو وصف للمکان و هو الاصل الذی خفف منه ضیق مقرنین یعنی مصفدین قد قرنت ایدیهم الی اعناقهم فی الاغلال و قیل مقرنین مع الشیاطین الذین اضلوهم لیکونوا قرناءهم فی العذاب کما کانوا قرناء هم فی الکفر دعوا هنالک ثبورا الثبور المصدر ای یقولون ثبرنا ثبورا و قیل هو دعاؤهم بالندم یا ثبوراه یا ویلتاه و الثبور الهلاک کانهم قالوا یا هلاکاه و فی الحدیث اول من یکسی من اهل النار ابلیس ثوبا من نار یوضع علی حاجبیه فیقدم حزبه و هو یقول و اثبوراه و یجیبونه واثبورهم فتقول لهم الملایکة لا تدعوا الیوم ثبورا واحدا و ادعوا ثبورا کثیرا ای هلاککم اکثر من ان تدعوا مرة واحدة فادعوا ادعیة کثیرة
قل أ ذلک خیر ای الذی ذکرت من صفة النار و اهلها خیر أم جنة الخلد التی وعد المتقون کانت لهم جزاء ثوابا و مصیرا مرجعا
لهم فیها ما یشاؤن من النعیم خالدین کان علی ربک وعدا مسؤلا ای مسیولا انجازه و ذلک ان المؤمنین سألوا ربهم فی الدنیا حین قالوا آتنا ما وعدتنا علی رسلک کان اعطا الله المؤمنین جنة الخلد وعدا وعدهم علی طاعتهم ایاه فی الدنیا و مسیلتهم ایاه
و قیل وعدا مسیولا ای تسیله الملایکة لهم لان الملایکة قالوا ربنا و أدخلهم جنات عدن التی وعدتهم و قیل مسیولا واجبا لان الکریم اذا سیل یری الاجابة واجبة قال ابن عباس وعدهم الجزاء فسألوه الوفاء و کل واجب مسیول و ان لم یسیل
و یوم یحشرهم ای اذکر یوم نحشرهم قرأ ابن کثیر و ابو جعفر و یعقوب و حفص یحشرهم بالیاء و الباقون بالنون و ما یعبدون من دون الله یعنی عزیرا و المسیح و الملایکة و قیل یعنی الاصنام فیقول قرأ ابن عامر فنقول بالنون و الآخرون بالیاء أ أنتم أضللتم عبادی هؤلاء أم هم ضلوا السبیل اخطاؤا الطریق و هذا الاستفهام توبیخ للعابدین کقوله لعیسی ع أ أنت قلت للناس
قالوا سبحانک تنزیها لک عن ان یعبد ملک غیرک و فیه قولان احدهما ان هذا کلام الاصنام ینطقها الله کما ینطق الاعضاء فیقولون ما کان ینبغی لنا أن نتخذ من دونک من أولیاء مفسران را در معنی این آیت دو قول است یک قول آنست که این خطاب برستخیز با اصنام بود که معبود مشرکان اند رب العزة ایشان را زنده گرداند و در ایشان نطق آفریند بقدرت خویش تا بی آلت کلام سخن گویند هم چنان که در اعضای آدمی نطق آفریند تا بی آلت کلام گویا شوند با ایشان گوید أ أنتم أضللتم عبادی هؤلاء و معنی این سؤال توبیخ عابدان است و مشرکان تا چون معبودان خویش را بینند که از ایشان بیزاری جویند و تبری نمایند و بریشان لعنت کنند حسرت ایشان بیشتر باشد و عذاب ایشان سخت تر چون رب العزة با ایشان این خطاب کند ایشان گویند سبحانک پاکی و بی عیبی ترا ما کان ینبغی لنا أن نتخذ من دونک من أولیاء ای ما کان لنا کلام فکیف امرناهم بطاعتنا و قیل ما کان ینبغی لنا ان نعبد غیرک لانا تحت قبضک فکیف ندعوا غیرنا الی عبادتنا سزا نبود ما را که پرستگاران داشتیمی و ما معبود بودیمی فرود از تو ما جماد بودیم بی زبان و بی سخن بودیم چون توانستیمی کسی را بر طاعت و عبادت خویش داشتن قول دیگر آنست که این خطاب با عزیر و مسیح و فریشتگان رود الله میگوید ایشان را أ أنتم أضللتم عبادی هؤلاء أم هم ضلوا السبیل ایشان گویند سبحانک ما کان ینبغی لنا یعنی للملایکة و عبدة الملایکة و الانبیاء و عبدة الانبیاء و لا لاحد من الخلق ان یتخذ من دون الله ولیا هذا کما یقول لک الرجل شتمنی اخوک فتقول لیس لنا ان نشتمک فیدخل البری علی الجانی معنی آنست که سزا نبود ما را و نه فریشتگان و نه عبده ایشان نه پیغامبران و نه عبده ایشان و نه هیچکس از عالمیان که فرود از الله خداوندی و یاری گیرند و روا باشد که اولیاء اینجا عبده باشند یعنی ما کان ینبغی لنا أن نتخذ عبادا یعبدوننا من دونک او نرضی هذا سزا نبود ما را که پرستگاران گیریم و داریم فرود از تو یا خود را پسندیم که معبود ایشان باشیم و قرأ ابو جعفر ان نتخذ بضم النون و فتح الخاء علی ما لم یسم فاعله فیکون من الثانی صلة یعنی ان نتخذ من دونک اولیاء و العرب تدخل من علی المفعول الاول و لا تدخل علی المفعول الثانی یقال ما اتخذت من احد ولیا و لا یقال ما اتخذت احدا من ولی و لکن متعتهم و آباءهم فی الدنیا بطول العمر و الصحة و النعمة حتی نسوا الذکر ای ترکوا الموعظة و الایمان و القرآن و قیل ابطرتهم نعمتک فنسوا بها ذکرک و التمتع دوام اللذة بالشی ء و کانوا قوما بورا هلکی غلب علیهم الشقاوة و الخذلان یقال رجل بایر و قوم بور و اصله من البوار و هو الکساد و الفساد و منه بوار السلعة و هو کسادها و منه قول النبی ص نعوذ بالله من بوار الایم
و قیل هو اسم مصدر کالزور یستوی فیه الواحد و الاثنان و الجمع و المذکر و المؤنث
فقد کذبوکم هذا خطاب مع المشرکین العابدین الاوثان ای کذبکم المعبودون بما تقولون انهم آلهة و قیل کذبوکم فیما تدعون من قولکم ربنا هؤلاء اضلونا قرأ قنبل عن ابن کثیر بما یقولون فما یستطیعون بالیاء فیهما و الوجه ان الفعل للشرکاء و المعنی کذبکم شرکاؤکم الذین کنتم تعبدونهم بما یقولون ای بقولهم و ما مصدریة و قولهم هو الذی اجابوا به الکفار و هو ما کنتم ایانا تعبدون و قوله فما تستطیعون ای فما یستطیع الشرکاء المعبودون صرفا لعذاب الله عنکم و لا نصرا لکم و قرأ الباقون و ابو بکر عن عاصم بما تقولون بالتاء فما یستطیعون بالیاء ای کذبوکم بقولکم ای فی قولکم انهم شرکاء و انهم آلهة و قیل فی قولکم ربنا هؤلاء اضلونا و قوله فما یستطیعون اخبار عن المعبودین علی ما سبق قول اینجا مضمرست یعنی که الله گوید مشرکان را که بت پرستیدند اکنون شما را دروغ زن کردند بآنچه گفتید که اینان خدایان اند و ایشان ما را گم راه کردند فما تستطیعون صرفا و لا نصرا اکنون آن معبودان نتوانند که عذاب از شما بگردانند و نه شما را بکار آیند و قرأ حفص عن عاصم بما تقولون فما تستطیعون بالتاء فیهما یعنی فما تستطیعون ایها المشرکون ان تصرفوا عن انفسکم ما یحل بکم من العذاب و لا ان تنصروا انفسکم بمنعه عنها و قال بعض المفسرین فی قوله فقد کذبوکم هذا خطاب للنبی و المؤمنین ای الکفار کذبوکم بما تقولون من التوحید و نبوة محمد و سایر الانبیاء فما یستطیعون ای هؤلاء الکفار یا محمد صرفا لک عن الحق الذی انت علیه و لا نصرا لانفسهم من البلاء الذی استوجبوه بتکذیبهم ایاک قوله و من یظلم ای من یشرک منکم نذقه عذابا کبیرا ای نعذبه عذابا شدیدا
