این سوره حم عسق سورة الشوری خوانند و در مکیات شمرند
ابن عباس گفت جمله بمکه فرود آمد مگر چهار آیت قل لا أسیلکم علیه أجرا تا آخر چهار آیت و جمله سوره پنجاه و سه آیت است و هشتصد و شصت و شش کلمه و سه هزار و پانصد و هشتاد و هشت حرف و در این سوره هفت آیت منسوخ است الاولی قوله تعالی و یستغفرون لمن فی الأرض نسخ ذلک بقوله و یستغفرون للذین آمنوا
الثانیة قوله و ما أنت علیهم بوکیل نسختها آیة السیف
الثالثة قوله لنا أعمالنا و لکم أعمالکم لا حجة بیننا و بینکم نسخت بقوله قاتلوا الذین لا یؤمنون بالله و لا بالیوم الآخرالرابعة قوله و من کان یرید حرث الدنیا نؤته منها نسخت بقوله من کان یرید العاجلة عجلنا له فیها ما نشاء لمن نرید
الخامسة قوله و الذین إذا أصابهم البغی هم ینتصرون و التی تلیها نسخت بقوله و لمن صبر و غفر إن ذلک لمن عزم الأمور
السادسه قوله فإن أعرضوا فما أرسلناک علیهم حفیظا إن علیک إلا البلاغ نسختها آیة السیف
السابعه قوله قل لا أسیلکم علیه أجرا إلا المودة فی القربی اختلف فی تأویلها و اکثر المفسرین علی انها نسخت بقوله قل ما سألتکم من أجر فهو لکم إن أجری إلا علی الله
و من فضایل هذه السوره ما روی ابی ابن کعب قال رسول الله ص من قرأ سوره حم عسق کان ممن تصلی علیه الملایکة و یستغفرون له و یسترحمون له
قوله حم عسق حسین فضل را پرسیدند چونست که حروف تهجی در اوایل سور همه متصل نوشتند چون المص المر کهیعص و حم عسق منقطع نوشتند حم از عسق باز بریده جواب داد که حم مستقل است بنفس خویش کالحوامیم قبله و بعده
و مفسران این را دو آیت شمرند حم یک آیت و عسق یک آیت حم مبتدا و عسق خبره و آن دیگر حروف تهجی در اوایل سور همه یک آیت شمرند
و نیز اهل تأویل را اجماع است که کهیعص و اخوات آن از حروف تهجی است و در حم خلاف است قومی آن را از حیز حروف بیرون کردند و به حیز افعال بردند گفتند معنی آنست که حم ای قضی ما هو کاین اما در تفسیر این حروف مفسران دراز گفته اند صحیح و سقیم و ما لختی از آن که بحق نزدیک تر است بگوییم
ابن عباس بجواب نافع بن الازرق که از وی تفسیر این حروف پرسید گفت حا حلم خداوند است جل جلاله میم مجد او عین علم او سین سناء او قاف قدرت او
محمد بن کعب گفت قسم است که رب العالمین یاد کرده یعنی اقسم الله بحلمه و مجده و سنایه و علمه و قدرته انه کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک ای کما اوحینا الی سایر الانبیاء من قبلک کذلک نوحی الیک
و قیل اقسم الله بهذه الحروف ان لا یعذب من عاد الیه به لا اله الا الله مخلصا من قبله و گفته اند آن روز که این آیت فرود آمد رسول خدا ص متغیر گشت گفتند یا رسول الله چه رسید ترا که چنین متغیر گشتی گفت مرا خبر دادند که در این امت من فتنه ها خواهد بود پیوسته تا بوقت نزول عیسی و خروج دجال
از اینجا گفت شهر بن خوشب و عطاء بن ابی ریاح در تفسیر حم عسق حا حرب یعز فیها الذلیل و یذل فیها العزیز فی قریش ثم تفضی الی العرب ثم الی العجم ثم تمتد الی خروج الدجال میم ملک یتحول من قوم الی قوم عین عدو لقریش یقصدهم سین سبی یکون فیهم قاف قدرة الله النافذة فی خلقه
و قیل معنی حم عسق ای قضی عذاب سیکون واقعا
قوله تعالی کذلک یوحی إلیک و إلی الذین من قبلک قال ابن عباس لیس من نبی صاحب کتاب الا و قد اوحی الیه حم عسق فلذلک قال کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک قال مقاتل نزل حکمها علی الانبیاء و قیل حروف المعجم یوحی الیک و الی الانبیاء من قبلک قرأ ابن کثیر یوحی بفتح الحاء و حجته قوله و لقد اوحی الیک و الی الذین من قبلک و علی هذه القراءة قوله الله العزیز الحکیم تبیین للفاعل کانه قیل من یوحی فقیل الله العزیز الحکیم و قیل تم الکلام عند و له و إلی الذین من قبلک ثم تبتدی فیقول الله العزیز الحکیم
قوله تعالی له ما فی السماوات و ما فی الأرض میگوید چنین پیغام میدهند بتو و بایشان که پیش از تو بودند اینجا سخن تمام شد آن گه گویی الله آن توانای دانا است که او راست هر چه در آسمانها و در زمینها همه فلک و ملک اوست و هو العلی ای الرفیع فوق خلقه العظیم فلا اکبر منه
قوله تعالی تکاد السماوات یتفطرن ای یتشققن من فوقهن یعنی ممن فوقهن ای من عظمة الله و جلاله فوقهن آسمانها نزدیک بود که همه در هم شکند از عظمت و جلال الله که بالای آسمانهاست و قیل تکاد السماوات کل واحدة منهن تنفطر فوق التی تلیها من قول المشرکین اتخذ الله ولدا نظیره قوله تکاد السماوات یتفطرن منه و تنشق الارض و تخر الجبال هذا ان ادعوا للرحمن ولدا و قیل معناه قربت الساعة و انفطار السماوات و قوله و الملایکة یسبحون بحمد ربهم ای باذنه و قیل بشکره
و یستغفرون لمن فی الارض من المؤمنین کقوله و یستغفرون للذین آمنوا و قال فی الکفار و أولیک علیهم لعنة الله و الملایکة و استغفار الملایکة للمؤمنین شفاعتهم لهم و قیل یسیلون لهم الرزق ألا إن الله هو الغفور الرحیم هذا بشارة باجابته للمستغفرین قال بعضهم هیب فی الابتداء ثم بشر و الطف فی الانتهاء
و الذین اتخذوا من دونه أولیاء ای اعوانا و انصارا اشرکوهم معه فی العبادة الله حفیظ علیهم حافظ لاعمالهم فیجازیهم علیها و ما أنت علیهم بوکیل ای انما انت یا محمد رسول علیک البلاغ و لیس علیک حملهم علی الایمان و قیل لم توکل علیهم حتی تؤخذ بهم
و کذلک أوحینا إلیک قرآنا عربیا ای کما اوحینا الی الانبیاء قبلک کتبا بلغات اممهم اوحینا الیک قرآنا عربیا بلغة قومک لیفهموا ما فیه
لتنذر أم القری و من حولها یعنی لتنذر اهل مکة و لتنذر من حولها یعنی قری الارض کلها و سمیت مکة ام القری لانها اشرف البلاد لکون الحرم و بیت الله العتیق فیها و لان الارض دحیت من تحتها فمحل القری منها محل البنات من الامهات و تنذر یوم الجمع ای تنذر الناس بیوم القیمة فیکون مفعولا به لا ظرفا و یوم الجمع یوم القیمة یجمع الله الاولین و الآخرین و اهل السماوات و اهل الارض لا ریب فیه ای لا شک فی الجمع انه کاین
ثم بعد الجمع یتفرقون فریق فی الجنة و فریق فی السعیر کقوله یومیذ یصدعون یعنی اصحاب الیمین و اصحاب الشمال و هو قوله یومیذ یصدر الناس أشتاتا
قال ابن السماک ان خوف المنصرف للفریقین قطع نیاط قلوب العارفینروی عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال خرج علینا رسول الله ص و فی یدیه کتابان و فی روایة خرج رسول الله ص ذات یوم قابضا علی کفیه و معه کتابان فقال أ تدرون ما هذان الکتابان قلنا لا یا رسول الله فقال للذی فی یده الیمنی هذا کتاب من رب العالمین باسماء اهل الجنة و اسماء آبایهم و عشایرهم وعدتهم قبل ان یستقروا نطفا فی الاصلاب
و قیل ان یستقروا نطفا فی الارحام اذ هم فی الطینة منجدلون فلیس بزاید فیهم و لا بناقص منهم اجمال من الله علیهم الی یوم القیمة
فقال عبد الله بن عمرو ففیم العمل اذا فقال اعملوا و سددوا و قاربوا فان صاحب الجنة یختم له بعمل اهل الجنة و ان عمل ای عمل و ان صاحب النار یختم له بعمل اهل النار و ان عمل ای عمل ثم قال فریق فی الجنة و فریق فی السعیر عدل من الله عز و جل
و لو شاء الله لجعلهم أمة واحدة قال ابن عباس ای علی دین واحد
و قال مقاتل علی ملة الاسلام کقوله و لو شاء الله لجمعهم علی الهدی و قوله و لو شاء لهداکم أجمعین و لکن یدخل من یشاء فی رحمته ای فی دینه الاسلام و الظالمون ای الکافرون ما لهم من ولی یدفع عنهم العذاب و لا نصیر یمنعهم من النار
أم اتخذوا یعنی بل اتخذوا من دونه أولیاء اصناما یعبدونها فالله هو الولی قال ابن عباس ولیک یا محمد ص و ولی من اتبعک و هو الذی ینفع ولایته یونس لا الصنم و هو یحی الموتی و هو علی کل شی ء قدیر لیس فی السماء و الارض معبود تحیی الموتی غیره و هو قول ابراهیم ربی الذی یحیی و یمیت
و لما نزل العذاب بقوم یونس لجایوا الی عالم فیهم کان عنده من العلم شی ء و کان یونس ذهب مغاضبا فقال لهم قولوا یا حی حین لا حی یا حی یحیی الموتی یا حی لا الله الا انت فقالوا ما فکشف عنهم العذاب
و ما اختلفتم فیه من شی ء من امور الدین و الدنیا فحکمه إلی الله ای فعلمه عند الله و قیل معناه کلوا علمه الی کتاب الله و سنة الرسول کقوله فإن تنازعتم فی شی ء فردوه إلی الله و الرسول و قیل فحکمه إلی الله و قد بین ذلک فی القرآن اما ظاهرا منصوصا و اما مضمنا فیه تضمینا قریب المآخذ او تضمینا بعید المآخذ قال مقاتل ان اهل مکة کفر بعضهم بالقرآن و آمن بعضهم به فاخبر ان حکمهم الی الله یحکم یوم القیمة للمحق الی المبطل فیصیر المحق الی النعیم و المبطل الی الجحیم
و قیل یحکم فی الدنیا باظهار المؤمنین علیهم و قتلهم و اسرهم ذلکم الله الذی یحکم بین المختلفین هو ربی علیه توکلت فی جمیع اموری و إلیه أنیب فیما ینوبنی
قوله تعالی فاطر السماوات و الأرض جعل لکم ای خلق لکم من أنفسکم یعنی من جنسکم أزواجا حلایل و من الأنعام أزواجا ای اصناما ذکورا و اناثا لترتفقوا بها و قیل انما قال من انفسکم لان حواء خلقت من ضلع آدم قال مجاهد نسلا بعد نسل من الناس و الانعام یذرؤکم فیه ای یخلقکم فی البطن و فی الرحم و قیل فی هاهنا بمعنی الباء تأویله یخلقکم و یکثرکم بالتزویج لیس کمثله شی ء هذا رد علی الذین اتخذوا من دونه اولیاء و منسوق علی قوله یحی الموتی و الکاف زایده دخلت للتأکید و المعنی لیس مثله شی ء و قیل مثل زایدة دخلت لتوکید الکلام و تقدیره لیس کهو شی ء کقوله فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به و فی حرف ابن مسعود فان آمنوا بما آمنتم به ثم قال و هو السمیع البصیر لیلا یتوهم انه لا صفات له کما لا مثل له فقد تضمنت الایة اثبات الصفة و نفی التشبیه و التوحید کلمة بین هذین الحرفین اثبات صفة من غیر تشبیه و نفی تشبیه من غیر تعطیل فمن نزل عن الاثبات و ارعی اتقاء التشبیه وقع فی التعطیل و من ارتقی عن الظاهر و اتقی اتقاء التعطیل حصل علی التشبیه و اخطأ وجه الدلیل و علی الله قصد السبیل
له مقالید السماوات و الأرض ای مفاتیح السماوات و الارض و من ملک المفتاح ملک الخزانة و قال الکلبی فی السماء خزانة المطر و فی الارض خزانة النبات و قیل خزانة السماوات الغیوب و خزانة الارض الآیات یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر لان مفتاح الرزق بیده إنه بکل شی ء من مصالح العباد علیم فیعطیهم بقدر مصالحهم قوله شرع لکم من الدین الشرعة السنة و الشرع المصدر و الشریعة السبیل المسنونة السویة و القوم شرع فی الامر و الشارع الطریق الذی لا یملکه مالک و یکون الخلق فیه شرعا واحدا شرع لکم ای بین لکم و تبین لکم و اختار لکم من الادیان دینا ما وصی به نوحا ای الذی امر به نوحا و قدم نوحا لانه اول من اوحی الیه الحلال و الحرام و اول من اوحی الیه تحریم الامهات و الاخوات و البنات و الذی أوحینا إلیک و ما وصینا به إبراهیم و موسی و عیسی ای شرع ذلک کله قال مجاهد لم یبعث الله نبیا الا وصاه باقامة الصلاة و ایتاء الزکاة و الاقرار لله بالطاعة فذلک دینه الذی شرع لهم و قال هو التوحید و البراءة من الشرک و قیل هو قوله أن أقیموا الدین و لا تتفرقوا فیه بعث الانبیاء کلهم باقامة الدین و الالفة و الجماعة و ترک الفرقة و المخالفة
قال علی ع لا تتفرقوا فالجماعة رحمة و الفرقة عذاب کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه من التوحید و خبر البعث و قیل ما خصصت به من النبوة و الرسالة ای ثقل علیهم ذلک ثم قال الله یجتبی إلیه من یشاء ای یصطفی لنبوته و رسالته من یشاء من عباده و قیل یصطفی لدینه من یشاء و یهدی إلیه من ینیب ای یرجع الی طاعته
و ما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم العلم هاهنا القرآن و هؤلاء المتفرقون هم اهل الکتاب تفرقوا علی رسول الله ص فآمن به بعضهم و کفر به بعضهم و قد کانوا قبل مبعثه مجتمعین علی الایمان به فلما بعث تفرقوا علیه من بعد ما جاءهم القرآن بغیا بینهم ای حسدا و عداوة و البغی الحسد المطاع و قیل المتفرقون اهل الادیان المختلفة و العلم هو العلم باقامة الدین و ترک التفرق فیه و قیل جاءهم اسباب العلم فلم ینظروا فیها لانه ختم الایة بقوله و إنهم لفی شک و الشک و العلم لا یجتمعان بغیا بینهم یعنی لابتغاء الدنیا و طلب ملکها
و لو لا کلمة سبقت من ربک فی تأخیر العذاب عنهم إلی أجل مسمی و هو یوم القیمة و الکلمة السابقة قوله بل الساعة موعدهم لقضی بینهم ای لعوجلوا بالعذاب فی الدنیا و إن الذین أورثوا الکتاب یعنی الیهود و النصاری من بعدهم ای من بعد انبیایهم مثل الیهود من بعد موسی و النصاری من بعد عیسی لفی شک منه ای من کتابک الذی هو القرآن مریب ای شک مع تهمة و قیل لهم العرب أورثوا الکتاب بعد الیهود و النصاری فشکوا فیه فلذلک فادع ای فالی ذلک فادع کقوله أوحی لها ای اوحی الیها و ذلک اشارة الی ما وصی به الانبیاء من التوحید و اقامة الدین و استقم کما أمرت ای اثبت علی الذی امرت به من تبلیغ الرسالة و قیل استقم علی طاعة الله کما امرت فی القران و لا تتبع أهواءهم و ذلک حین ارادوا منه المداهنه کقوله ودوا لو تدهن فیدهنون فنهاه الله عن ذلک و قیل نزلت فی الولید بن المغیرة و شیبة بن ربیعة حین وعده الولید ان یعطیه نصف ماله و وعده شیبة ان یزوجه ابنته ان رجع عن دعوته و دینه الی دین قریش و قل آمنت بما أنزل الله من کتاب ای آمنت بکتب الله کلها و أمرت لأعدل بینکم ای اسوی بینکم فی التبلیغ
قال قتادة أمر أن یعدل فعدل حتی مات و قیل معناه امرت ان اسوی بینی و بینکم فاعمل بما آمرکم به و انتهی عما انهیکم عنه روی ان داود علیه السلام قال ثلاث من کن فیه فهو الفایز القصد فی الغنی و الفقر و العدل فی الرضا و الغضب و الخشیة فی السر و العلانیة و ثلث من کن فیه اهلکته شح مطاع و هوی متبع و اعجاب المرء بنفسه
و اربع من اعطیهن فقد اعطی خیر الدنیا و الآخرة لسان ذاکر و قلب شاکر و بدن صابر و زوجة مؤمنة الله ربنا و ربکم لنا أعمالنا و لکم أعمالکم یعنی إلهنا واحد و ان اختلفت اعمالنا فکل یجازی بعمله و لا یؤاخذ بعمل غیره لا حجة بیننا و بینکم ابن عباس گفت حجت اینجا بمعنی خصومت است فالحجة بمعنی الحجاج کالخصومة بمعنی الخصام میگوید خصومت میان ما و شما بقتال نیست که مرا بدعوت فرموده اند و بقتال نفرموده اند پس چون او را بقتال فرمودند این آیت منسوخ گشت مجاهد گفت حجت اینجا برهانست و بینت و آیه محکم است و منسوخ نه ای ظهر الحق و وضحت الدلایل و قامت الحجج فلا نحتاج الی حجة نقیمها اما الاسلام و اما السیف میگوید پس از آنکه حق روشن گشت بدلایل و حجت ما را حاجت نیست بدیگر حجت آوردن و دلایل نمودن اکنون از شما اسلام پذیریم یا شمشیر و گفته اند تأویل این سخن آنست که لا تستوی الحجة بیننا و بینکم حجتنا بالغة و حجتکم داحضة حجت ما و حجت شما در دین یکسان نیست حجت ما تمام است و روشن رسیده بهر جای و بهر کس و حجت شما باطل و تباه الله یجمع بیننا فی القیامة للخصومة و إلیه المصیر و المعاد لفصل القضاء
و الذین یحاجون فی الله ای یخاصمون فی دین الله نبیه قال قتاده هم الیهود قالوا کتابنا قبل کتابکم و نبینا قبل نبیکم فنحن خیر منکم من بعد ما استجیب له ای من بعد ما استجاب له العرب و دخلوا فی دینه لظهور معجزاته
و قیل من بعد ما استجاب له اهل الکتاب و اقروا بنبوته لوجودهم نعته فی کتبهم و استفتحوا به بیشترین مفسران میگویند که این آیت در شأن جهودان فرو آمد که با مصطفی و با مؤمنان خصومت میکردند در کار دین و حجت میآوردند که کتاب ما بیش از کتاب شماست و پیغامبر ما پیش از پیغامبر شما آمد ما بحق سزاتریم از شما و دین ما به است از دین شما رب العالمین فرمود این خصومت بعد از آن کردند که بنبوت وی اقرار داده بودند و بنعت و صفت وی که در توراة یافتند ایمان آورده و در وقایع بوی نصرت خواسته
معنی دیگر این خصومت که جهودان کردند با رسول بعد از آن کردند که عرب او را منقاد شدند و دعوت وی اجابت کردند و بدین وی درآمدند بآن معجزات ظاهر که از وی دیدند و حق بشناختند قومی گفتند این مخاصمت قریش است و مشرکان با رسول خدا ص با مؤمنان در کار توحید من بعد ما استجیب له ای من بعد ما استجاب الله محمدا باظهار المعجزة الدالة علی نبوته میگوید پس از آنکه رب العالمین محمد را اجابت کرد بهر چه خواست از اظهار معجزات و دلایل و آیات نمود بر صدق نبوت وی ایشان خصومت میکنند و حجت آرند حجتهم داحضة عند ربهم آن حجت ایشان تباه است و باطل ناچیز و نابرجای و قیل هؤلاء المحاجون هم المتکلمون فی الله عز و جل بغیر الکتاب و السنة من بعد ما استجیب له ای من بعد ما استجاب المؤمنون لربهم و آمنوا باین قول محاجت در الله مخاصمت مبتدعان است با اهل سنت و افتحام متکلفان و خوض معترضان و تأویل جهمیان و ساخته فلسفیان که برأی و عقل خود در الله سخن گفتند و صواب دید رأی و خرد خویش در این باب قانون ساختند و معقول فراپیش کتاب منزل و سنت مسند داشتند پس از آن که مؤمنان و مخلصان فرموده الله را اجابت کردند و از کتاب و سنت درنگذشتند صواب دید رأی و عقل خود معزول کردند و باذعان گردن نهادند و بسمع قبول کردند و راه تسلیم سپردند آن گه فرمود حجتهم داحضة عند ربهم و علیهم غضب و لهم عذاب شدید حجت ایشان تباه است و بر ایشان خشم و عذاب الله است رای فرعون رأی ایشان که گفت ما أریکم إلا ما أری و ابلیس پیشوای ایشان و دوزخ سرای ایشان است
الله الذی أنزل الکتاب بالحق و المیزان ای ان الذی ادعوکم الی عبادته هو الله الذی أنزل الکتاب بالحق ای بالحقیقة و المیزان یعنی العدل و سمی العدل میزانا لان المیزان آلة الانصاف و التسویه و قیل معنی انزال المیزان الهامه الخلق العمل به و امره بالعدل و الانصاف کقوله قد أنزلنا علیکم لباسا
و قیل الهم اتخاذ المیزان و قال علقمة المیزان محمد ص یقضی بینهم بالکتاب و ما یدریک یا محمد لعل الساعة قریب و لم یقل قریبة لان تأنیثها غیر حقیقی و مجازه الوقت و قیل معناه اتیانها قریب و هذه الآیة تدل علی البعث و علی الاستعداد للقیامة
یستعجل بها الذین لا یؤمنون بها و هم الذین کانوا یقولون متی هذا الوعد عجل لنا قطنا ایتنا بما تعدنا قال مقاتل ذکر النبی الساعة و عنده قوم من المشرکین فقالوا تکذیبا و استهزاء متی تکون الساعة فانزل الله تعالی هذه الآیة قوله یستعجل بها الذین لا یؤمنون بها یعنی ظنا منهم انها غیر آتیة و قیل طمعا منهم انها غیر آتیة و قیل طمعا منهم فی ان یذکر النبی لها وقتا معینا ثم یمضی الوقت فلا یقع فیصیر حجة لهم علیه و الذین آمنوا مشفقون منها لانهم ایقنوا انها واقعة لا محالة مشفقون منها ان تقوم فتحول بینهم و بین التوبة و یعلمون أنها الحق الکاین لا محالة و یعلمون انهم محاسبون علی اعمالهم
ألا إن الذین یمارون فی الساعة ای یجادلون فیها لیشککوا المؤمنین و قیل الذین یدخلهم الشک فیجحدون کونها لفی ضلال بعید لانهم لو فکروا لعلموا ان الذین انشأهم و خلقهم اول مرة قادر علی ان یبعثهم
