این سورة هزار و هفتصد و سه حرف است و سیصد و هفتاد و هشت کلمه و نود و شش آیة جمله بمکه فرو آمد و آن را مکی شمرند مگر یک آیت بقول ابن عباس أ فبهذا الحدیث أنتم مدهنون و تجعلون رزقکم أنکم تکذبون
گفت این یک آیت بمدینه فرود آمد و باقی بمکه
و قیل الا قوله ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین
و در این سورة ناسخ و منسوخ نیست مگر یک آیت بقول مقاتل بن سلیمان ثلة من الأولین و قلیل من الآخرین مقاتل گفت این یک آیت منسوخ است بآیت دیگر که ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین
در خبر است که عثمان بن عفان عیادت کرد عبد الله مسعود را در بیماری مرگ گفت یا عبد الله این ساعت از چه می نالی گفت اشتکی ذنوبی بر گناهان خود می نالم گفت چه آرزوست ترا در این وقت گفت رحمة ربی آرزوی من آن است که الله بر من رحمت کند و بر ضعف و عجز من ببخشاید
عثمان گفت ا فلا ندعو الطبیب طبیب را خوانیم تا درد ترا مداوات کند
گفت الطبیب امرضنی طبیب خود مرا بروز بیماری افکند
گفت خواهی تا ترا عطایی فرمایم که ببعضی حاجتهای خود صرف کنی
گفت لا حاجة لی به وقتی مرا باین حاجت نیست و هیچ دربایست نیست
گفت دستوری هست تا بدخترانت دهم که ناچار ایشان را حاجت بود گفت نه که ایشان را حاجت نیست و اگر حاجت بود به از این من ایشان را عطایی داده ام گفته ام که بوقت حاجت و ضرورت سورة الواقعة بر خوانید که من از رسول خدا ص شنیدم من قرأ سورة الواقعة کل لیلة لم تصبه فاقة ابدا
هر که سورة الواقعة هر شب برخواند فقر و فاقت هرگز بدو نرسد
و عن هلال بن یساف عن مسروق قال من اراد ان یعلم نبأ الاولین و الآخرین و نبأ اهل الجنة و نبأ اهل النار و نبأ الدنیا و نبأ الآخرة فلیقرأ سورة الواقعة
قوله تعالی إذا وقعت الواقعة تقدیره اذکر اذا وقعت الواقعه ای قامت القیامة و نزلت صیحتها و هی النفخة الاخیرة هذا کقوله فیومیذ وقعت الواقعة و کقوله إنما توعدون لصادق و إن الدین لواقع
لیس لوقعتها کاذبة ای لیس لکونها اکذوبة و لا مثنویة و کاذبة هاهنا فی موضع المصدر کقوله عز و جل لا تسمع فیها لاغیة الکاذبة الکذب و اللاغیة اللغو تقول کذب یکذب کذبا و کاذبة کالعافیة و العاقبة و المعنی من اخبر عنها صدق و لم یکذب و قیل لیس الخبر عن وقوعها کذبا
یاد کن ای محمد آن روز که دردمند در صور در آن نفخه آخر که قیامت بپای شود و صیحه رستاخیز و زلزله ساعت پدید آید روزی که در آن شک نیست وعده که در وی خلاف نیست هر که ازو خبر دهد راست گوید که در آن گفت وی دروغ نیست بودنی که آن را مرد نیست افتادنی که درو گمان نیست و وقت وقوع آن جز بعلم الله نیست
خافضة رافعة هذه صفة القیامة اذا وقعت تبلغ و تسمع من بعد کمن قرب
و قیل تخفض اعداء الله فی النار و ان کانوا اعزة فی الدنیا و ترفع اولیاء الله الی الجنة و ان کانوا اذلاء فی الدنیا
قال ابن عطاء خفضت قوما بالعدل و رفعت قوما بالعدل
إذا رجت الأرض رجا ای حرکت الارض تحریکا شدیدا کقوله إذا زلزلت الأرض زلزالها قال الکلبی و ذلک ان الله عز و جل یوحی الیها فتضطرب فرقا و قیل ترج کما یرج الصبی فی المهد حتی یهدم کل بناء علیها و ینکسر کل من علیها من الجبال و غیرها تقول رججته فارتج ای حرکته فتحرک
و بست الجبال بسا قال الحسن ای نسفت و قلعت من اصلها کقوله ینسفها ربی نسفا و قال مقاتل و مجاهد فتت فتا و کسرت کسرا حتی صارت کالدقیق و قال الکلبی سیرت علی وجه الارض تسییرا کقوله و یوم نسیر الجبال
قوله فکانت هباء منبثا صارت الجبال هباء و هو حشو الجو و المنبث المنتسف المتفرق و قیل الهباء المنبث ما سطع من سنابک الخیل و قیل ما تطایر من شرر النار و قال فی موضع آخر و تکون الجبال کالعهن المنفوش و فی التفسیر ان الله سبحانه یبعث ریحا من تحت الارض فتحمل الارض و الجبال و تضرب بعضها ببعض و لا تزال کذلک حتی تصیر غبارا و یسقط ذلک الغبار علی وجوه الکفار و ذلک قوله و حملت الأرض و الجبال فدکتا دکة واحدة و قال فی صفة الکفار وجوه یومیذ علیها غبرة
و کنتم أزواجا ای صرتم اصنافا ثلثه و عند العرب کل ماله نظیر فهو زوج فردا کان او شفعا ثم فسرهم فقال فأصحاب المیمنة ما أصحاب المیمنة ای ما هم و ای شی ء هم و هذا اللفظ فی العربیة تجری مجری التعجب و هو من الله تعظیم الشأن عند من یخاطبه به فکانه عجب نبیه ص و عظم شأن المذکورین عنده و فی تفسیر هذه الکلمة اربعة اقوال
احدها انهم هم الذین یؤخذ بهم عن الموقف ذات الیمین الی الجنة و اصحاب الشمال هم الذین یؤخذ بهم ذات الشمال الی النار
و القول الثانی و هو قول ابن عباس هم الذین اخرجوا من الکتف الیمنی من آدم ع حین اخرج الله ذریته من صلبه و قال الله لهم هؤلاء للجنة و لا ابالی و اصحاب المشأمة اصحاب الشمال الذین اخرجوا من الکتف الیسری من آدم ع و قال الله لهم هؤلاء للنار و لا ابالی
و القول الثالث و هو قول الضحاک فأصحاب المیمنة هم الذین یعطون کتبهم بایمانهم و أصحاب المشیمة هم الذین یعطون کتبهم بشمایلهم
و القول الرابع و هو قول الحسن و الربیع فأصحاب المیمنة هم الذین کانوا میامین مبارکین علی انفسهم و کانت اعمارهم فی طاعة الله و هم التابعون باحسان و أصحاب المشیمة هم المشاییم علی انفسهم و کانت اعمارهم فی المعاصی
تقول یمین و شمال و یمنی و شؤمی و الایمن و الاشأم
و صح فی الحدیث ان الکافر یسیل یوم القیمة فیقال له ما ذا قدمت فینظر ایمن منه فلا یری الا النار و ینظر اشأم منه فلا یری الی النار
و جمع المیمنة المیامن و جمع المشأمة المشایم و کان رسول الله ص اذا توضأ یبدأ بمیامنه و کان یحب التیامن فی کل شی ء تقول تیامن الرجل اذا بدأ بیمینه و اصل الیمن السعادة و اصل التیمن الزجر و الفال الحسن و اما الشمال فجمعه شمایل و شمل و اشملة و شمالات و سمی الیمن لان الیمن عن یمین الکعبة و الشام عن شمال الکعبة و ذلک اذا دخل الحجر تحت المیزاب
و السابقون السابقون أولیک المقربون یحتمل ان یکون السابقون مبتداء و خبره السابقون الثانی و معناه و السابقون الی طاعة الله فی الدنیا هم السابقون غدا الی الجنة و الرضوان و یجوز ان یکون السابقون الثانی تأکیدا للأول و خبر الابتداء قوله أولیک المقربون
و یحتمل ان یکون تقدیر الآیة و السابقون ما السابقون فحذف ما لان الاولیین تدلان علیه فیکون الکلام فی الثلاثة علی نسق واحد
و فی التفسیر انهم السابقون الی الاسلام ثم السابقون الی الهجرة ثم السابقون الی التکبیرة الاولی فی الصلاة الخمس ثم السابقون الی الخیرات قال الله عز و جل و هم لها سابقون و قال تعالی استبقوا الخیرات
و هذا هو التقسیم الذی فی قوله عز و جل فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخیرات بإذن الله
و یقال السابقون الذین سبقت لهم من الله الحسنی فسبقوا الی ما سبق لهم
أولیک المقربون لم یقل المتقربون بل قال المقربون و هذا عین الجمع و علم الکافة انهم بتقریب ربهم سبقوا لا بتقربهم
أولیک المقربون من الله
فی جنات النعیم و قیل الناس ثلاثة رجل ابتکر الخیر فی حداثة سنه ثم داوم علیه حتی خرج من الدنیا فهو السابق المقرب و رجل ابتکر عمره بالذنوب و طول الغفلة ثم یراجع بتوبة فهذا صاحب یمین و رجل ابتکر الشر فی حداثته ثم لم یزل علیه حتی خرج من الدنیا فهذا صاحب شمال
ثلة من الأولین ای هی ثلة من الاولین و الثلة فی اللغة الجماعة من الناس و الثلة بفتح الثاء الجماعة من النساء
و تکلموا فی الثلة الاولین فقالوا هم اتباع الانبیاء قبلنا و قلیل من الآخرین عنینا بها فنحن فی کثرتهم قلیل قال الزجاج الذین عاینوا جمیع النبیین من لدن آدم و صدقوهم اکثر ممن عاین النبی ص لکثرة الانبیاء
و قیل ثلة من الأولین و قلیل من الآخرین کلاهما من امة محمد ص
فقد روی انه قال ص کلتا الثلتین امتی
روی عن ابی هریرة قال لما نزل ثلة من الأولین و قلیل من الآخرین شق ذلک علی اصحاب النبی ص و استوحشوا حتی بکی عمرو قال یا نبی الله آمنا بک و صدقناک و ما ینجو منا الا قلیل فانزل الله تعالی ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین فصارت هذه الایة ناسخة لقوله و قلیل من الآخرین ثم قال ص انی لارجو ان تکونوا ربع اهل الجنة بل ثلث اهل الجنة بل انتم نصف اهل الجنة و تقاسمونهم فی النصف الثانی
و روی انه قال ص اهل الجنة مایة و عشرون صفا ثمانون صفا منها امتی و هم الفایزون الاخیار
و روی انه قال تبعث هذه الامة یوم القیامة تسد الافق و انی مکاثر بکم الامم
و قال ص مثل امتی مثل المطر لا یدری اوله خیر ام آخره
قال اهل التفسیر علی سرر موضونة منسوجة بقضبان الذهب و الجواهر و قیل جعل کل سریر بجنب سریر طول کل سریر ثلاثمایة ذراع فاذا اراد العبد ان یجلس علیها تواضعت فاذا جلس علیها ارتفعت
متکیین علیها متقابلین بنظر بعضهم الی بعض لا یری بعضهم قفا صاحبه وصفوا مع نعیمهم بحسن العشرة و صفاء المودة و تهذیب الاخلاق
یطوف علیهم ای یخدمهم و ینقلب الیهم ولدان غلمان جمع ولید و خدمة الغلمان امتع من خدمة الکبار و هم ولدان انشأهم الله لخدمة اهل الجنة
و قال الحسن هم اولاد اهل الدنیا اطفال لم تکن لهم حسنات فیثابوا علیها و لا سییات فیعاقبوا علیها لان الجنة لا ولادة فیها
و جاء فی بعض الاخبار ان اطفال الکفار خدم اهل الجنة مخلدون ای باقون لا یموتون خلقوا للخلد و قیل یبقون علی غلومتهم لا یتغیر نضارتهم و لا یحولون من حالة الی حالة و قیل مخلدون مستورون مقرطون یقال خلد جاریته اذا زینها و حلاها بالخلد و هو القرط و الخلادة القلادة لغة قحطانیة قال الشاعر
و مخلدات باللجین کانما
اعجازهن اقاوز الکثبان
ای مزینات محلیات
بأکواب و أباریق و الاکواب جمع کوب و هی الاقداح المستدیرة الافواه لا آذان لها و لا عری و الأباریق جمع ابریق و هی ذوات الخراطیم و لها عروة سمیت اباریق لبروق لونها من الصفاء و قیل انها عجمیة معربة آب ریز و کأس من معین ای قدح مملوء من خمر الکأس القدح فیه الشراب و المعین الخمر تجری من العیون یقال الکوب للماء و غیره و الإبریق لغسل الایدی و الکأس لشرب الخمر
لا یصدعون عنها ای تطربهم و لا تؤذیهم بصداع تقول صدع الرجل و صدع اذا اصابه الصداع و قیل لا یصدعون ای لا یفرقون عنها تقول صدعهم فانصدعوا ای فرقهم فتفرقوا و لا ینزفون ای لا یسکرون فتذهب عقولهم یقال نزف الشارب فهو نزیف و منزوف ای سکر و قیل لا یتقییون و لا یبولون
قال ابن عباس فی الخمر اربع خصال السکر و الصداع و القی ء و البول و الله عز و جل نزه خمر الجنة عنها کلها
و قری ینزفون بکسر الزای یعنی لا تفنی خمرهم تقول انزف القوم اذا فنی شرابهم و قیل انزف سکر
و فاکهة مما یتخیرون ای یختارون فکلها خیار
و لحم طیر مما یشتهون قال ابن عباس یخطر علی قلبه لحم الطیر فیصیر بین یدیه علی ما اشتهی و یقال انه یقع علی صحفة الرجل فیاکل منه ما یشتهی ثم یطیر فیذهب
و حور عین قرأ ابو جعفر و حمزة و الکسایی بکسر الراء و النون ای و بحور عین و قرأ الباقون بالرفع یعنی و لهم حور عین ای بیض عین ای ضخام العیون هذا تفسیر النبی ص فی جواب ام سلمه
کأمثال اللؤلؤ المکنون المخزون فی الصدف لم تمسه الایدی
روی انه سطع نور فی الجنة فقالوا ما هذا قالوا حوراء ضحکت فی وجه زوجها و روی ان الحوراء اذا مشت سمع تقدیس الخلاخیل من ساقیها و تمجید الاسورة من ساعدیها و ان عقد الیاقوت یضحک من نحرها و فی رجلیها نعلان من ذهب شراکهما من لؤلؤ تصران بالتسبیح
و کان یحیی بن معاذ یقول اخطب زوجة لا تسلبها منک المنایا و اعرس بها فی دار لا یخربها دوران البلایا و شبک لها حجلة لا تحرقها نیران الرزایا
و روی انهن خلقن من الزعفران
قوله جزاء بما کانوا یعملون ای یفعل ذلک بهم لجزاء اعمالهم
قوله جزاء منصوب علی انه مفعول له و قیل منصوب علی المصدر ای یجازون جزاء باعمالهم
لا یسمعون فیها ای فی الجنة لغوا ای باطلا من القول و لا صیاحا و صخبا و عبثا و لا تأثیما ای اثما و قیل و لا تأثیما ای لا یقال لهم اثمتم و اسأتم و لیس التأثیم مما یختص بالسماع و انما جاز بمجاورة اللغو کقول القایل اکلت خبزا و لبنا اللبن مشروب لا مأکول و انما جاز بمجاورة الخبز
قوله إلا قیلا سلاما سلاما یعنی الا قولا ذا سلامة یعنی قولا یسلم من اللغو و الاثم و فی نصب سلاما ثلاثة اقوال احدها ان یکون صفة للقیل کما ذکرت
و الثانی ان ینتصب بالقول ای الا ان یقولوا سلاما و الثالث علی المصدر و تقدیره الا ان یقولوا سلمک الله سلاما
ثم ذکر اصحاب الیمین علی التعجب مما لهم فقال و أصحاب الیمین ما أصحاب الیمین تقدیره ما لاصحاب الیمین قال ابو العالیة و الضحاک نظر المسلمون الی وج و هو واد مخصب بالطایف فاعجبهم سدرها فقالوا یا لیت لنا مثل هذا فانزل الله تعالی هذه الآیات
فی سدر مخضود السدر شجر النبق و المخضود الذی لا شوک له و الخضد القطع کانه قطع شوکه و یجوز فی العربیة ان یقال هذا شجرة مخضودة الشوک و لم یکن لها شوک اصلا یجب خضده کقوله عز و جل من عسل مصفی و هو عسل لم یکن فیه شمع قط یحب تصفیته منه و قال ابن کیسان هو الذی لا اذی فیه قال و لیس شی ء من ثمر الجنة فی غلف کما یکون فی الدنیا من الباقلی و غیره بل کلها مأکول و مشروب و مشموم و منظور الیه
و طلح منضود جاء فی التفسیر انه شجر الموز لان ثمره یکون منضودا بعضه فوق بعض قیل شجر الجنة موقر بالحمل من اسفله الی اعلاه لیست له سوق بارزة و قال الحسن لیس هو بالموز و لکنه شجر عظیم ناضر رفیف له ظل بارد طیب و قیل هوام غیلان و العرب تحبه لنوره ای لطیب نوره و خوطبوا بما عقلوا و انما فضله علی ما فی الدنیا کفضل سایر ما فی الجنة علی ما فی الدنیا
و ظل ممدود دایم تام لا تنسخه الشمس کما بین الفجر الی طلوع الشمس
و قال مقاتل هو ظل العرش و صح عن رسول الله ص انه قال ان فی الجنة شجرة یسیر الراکب فی ظلها مایة عام لا یقطعها
و عن ابن عباس فی قوله و ظل ممدود قال شجرة فی الجنة علی ساق یخرج الیها اهل الجنة فیتحدثون فی اصلها و یتذکر بعضهم و یشتهی لهو الدنیا فیرسل الله عز و جل ریحا من الجنة فتحرک تلک الشجرة بکل لهو کان فی الدنیا
و یحتمل ان الظل عبارة عن الحفظ تقول فلان فی ظل فلان ای فی کنفه لانه لا شمس هناک
و ماء مسکوب مصبوب یجری دایما فی غیر اخدود و یصعد الی القصور و العلالی و ینسکب منحدرا لا یلطخ شییا و قیل یسکب علی الخمر فیشرب ممزوجا
و فاکهة کثیرة ای کثیرة الاجناس و الانواع لا مقطوعة بالزمن و لا ممنوعة بالثمن و قیل ثمرة الدنیا فی الشتاء مقطوعة و فی الربیع ممنوعة لم ینع
قال ابن عباس لا تنقطع اذا جنیت و لا تمتنع من احد اراد اخذها
و قیل و لا ممنوعة ای لا محصورة بالجدار کما یحصر علی بساتین الدنیا و جاء فی الحدیث ما قطعت ثمرة من ثمار الجنة الا ابدل الله مکانها ضعفین
و فرش مرفوعة ای عالیة بعضها فوق بعض
قال رسول الله ص فی قوله و فرش مرفوعة ای عالیة قال ارتفاعها لکما بین السماء و الارض و ان ما بین السماء و الارض لمسیرة خمس مایة عام
و قیل اراد بالفرش النساء و العرب تسمی المرأة فراشا و لباسا علی الاستعارة
قال النبی ص الولد للفراش
فسمی المرأة فراشا مرفوعة رفعن بالجمال و الفضل علی نساء الدنیا و قیل رفعن عن ان یبلن او یحضن او یتغوطن او یمتحطن او یشین دلیل هذا التاویل قوله فی عقبه إنا أنشأناهن إنشاء ای خلقناهن خلقا جدیدا
قال ابن عباس یعنی الآدمیات العجایز الشمط یقول خلقنا هن بعد الهرم خلقا آخر فجعلناهن ابکارا عذاری
قال مجاهد روی عن رسول الله ص انه قال فی امرأة عند عایشه من بنی عامر و کانت عجوزا ان الجنة لا تدخلها العجز فولت تبکی فقال ص اخبروها انها یومیذ لیست بعجوز
ان الله تعالی یقول إنا أنشأناهن إنشاء الایة
و عن انس بن مالک عن النبی ص فی قوله إنا أنشأناهن إنشاء قال عجایزکن فی الدنیا عمشا رمصا فجعلهن ابکارا
قال بعض المفسرین و قد فعل الله سبحانه فی الدنیا بزکریا فقال تعالی و أصلحنا له زوجه سیل الحسن عن ذلک الصلاح فقال جعلها شابة بعد أن کانت عجوزا و ولودا بعد ان کانت عقیما
و قال مقاتل و غیره هن الحور العین انشأهن الله عز و جل علی جهة الابتداء لم تقع علیهن ولادة
فجعلناهن أبکارا عذاری لا یأتیها الرجل الا وجدها بکرا
عربا جمع عروب و هی المتحببة الی زوجها بغنجها و قیل عربا مشتهیات للازواج یقال ناقة عروبة اذا اشتهت الفحل و قیل هی الحسنة التبعل و قیل هی الخفرة المتبذلة لزوجها و قیل هی اللعوب بزوجها انسابه
و فی بعض التفاسیر عربا ای کلامهن عربی أترابا جمع ترب
ای مستویات علی سن واحد بنات ثلث و ثلثین و قیل هن لدات فی شکل ثلث عشره سنة فی قد صاحبها
لأصحاب الیمین ای خلقناهن لاصحاب الیمین و عن ابی هریرة عن النبی ص قال یدخل اهل الجنة الجنة جردا و مردا بیضا جعادا مکحلین ابناء ثلث و ثلثین علی خلق آدم طوله ستون ذراعا فی سبع اذرع
و عن ابی سعید الخدری قال قال رسول الله ص ادنی اهل الجنة الذی له ثمانون الف خادم و اثنتان و سبعون زوجة و تنصب له قبة من لؤلؤ و زبرجد و یاقوت کما بین الجابیة الی صنعاء
و فی بعض الروایات ینظر الی وجهه فی خدها اصفی من المرآة و ان ادنی لؤلؤة علیها تضی ء ما بین المشرق و المغرب و انه لیکون علیها سبعون ثوبا ینفذها بصره حتی یری مخ ساقها من وراء ذلک
و روی ان فی الجنة غرفة یقال لها العالیة فیها حوراء یقال لها الغنجة اذا اراد ولی الله ان یأتیها اتاها جبرییل فآذنها فقامت علی اطرافها معها اربعة آلاف و صیفة یجمعن اذیالها و ذوایبها یبخرنها بمجامر بلا نار
و عن عبد الرحمن البیلمانی قال لیعطی الرجل منکم غرفة من لؤلؤ فیها سبعون غرفة فی کل غرفة زوجة من الحور العین ینظر فی وجه کل واحدة منهن فیری وجهه فی وجهها و تری هی وجهها فی وجهه من الحسن مکتوب فی نحر کل واحدة منهن انت حبی و انا حبک بیاضهن کبیاض المرجان و صفاؤهن کصفاء الیاقوت
و عن انس بن مالک قال قال رسول الله ص تقول الحوراء یوم القیامة لولی الله کم من مجلس من مجالس ذکر الله قد اکرمک به العزیز اشرفت علیک بدلالی و غنجی و اترابی و انت قاعد بین اصحابک تخاطبنی الی الله عز و جل فتری شوقک کان یعدل شوقی او حبک کان یعدل حبی و الذی اکرمنی بک و اکرمک بی ما خطبتنی الی الله عز و جل مرة الا خطبتک الی الله سبعین مرة فالحمد لله الذی اکرمنی بک و اکرمک بی و ثلة من الآخرین من مؤمنی هذه الامة
هذا قول بعض المفسرین و یروی عن النبی ص قال من آدم ع الینا ثلة و منی الی یوم القیمة ثلة و لا یستتمها الا سودان من رعاة الإبل ممن قال لا اله الا الله
و عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال خرج رسول الله ص یوما فقال عرضت علی الامم فجعل یمر النبی معه الرجل و النبی معه الرجلان و النبی معه الرهط و النبی لیس معه رهط و النبی لیس معه احد و رایت سوادا کثیرا سد الافق فقیل لی انظر هکذا و هکذا فرأیت سوادا کثیرا سد الافق فقیل هؤلاء امتک و مع هؤلاء سبعون الفا یدخلون الجنة بغیر حساب
و فی روایة عبد الله بن مسعود عن رسول الله ص قال عرضت علی الانبیاء اللیلة باتباعها حتی اتی علی موسی فی کبکبة بنی اسراییل فلما رایتهم اعجبونی فقلت ای رب من هؤلاء قیل هذا اخوک موسی و من معه من بنی اسراییل قلت فاین امتی قیل انظر عن یمینک فاذا ظراب مکه قد سدت بوجوه الرجال فقیل هؤلاء امتک أ رضیت قلت رب رضیت قیل انظر عن یسارک فاذا الافق قد سد بوجوه الرجال قیل هؤلاء امتک ا رضیت قلت رب رضیت رب رضیت فقیل ان مع هؤلاء سبعین الفا یدخلون الجنة بلا حساب علیهم فقال نبی الله ص ان استطعتم ان تکونوا من السبعین فکونوا و ان عجزتم و قصرتم فکونوا من اهل الظراب و ان عجزتم فکونوا من اهل الافق فانی قد رأیت ثم اناسا یتهاوشون کثیرا
و روی انه قال ص انی لارجو ان تکونوا شطر اهل الجنة ثم تلا رسول الله ص ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین
و قال ابو العالیة و مجاهد و عطاء بن ابی رباح و الضحاک ثلة من الأولین یعنی من سابقی هذه الامة و ثلة من الآخرین من هذه الامة فی آخر الزمان یدل علیه
قول النبی ص هما جمیعا من امتی
قوله و أصحاب الشمال ما أصحاب الشمال المشأمة و الشمال واحد و هم الذین یعطون کتبهم بشمایلهم و یؤخذ بهم طریق الشمال الی النار و یلزمهم الشوم و النکدة
فی سموم و هو الریح الحارة تدخل فی المسام و جمعه سمایم و قیل السموم حر جهنم و فیحها و هو بالنهار و الحرور باللیل و قیل سموم جهنم ریح باردة شدیدة البرد تخرج من تحت صخرة فی جهنم تقطع الوجوه و سایر اللحوم و منه قول الشاعر
الیوم یوم بارد سمومة
من جزع الیوم فلا نلومه
و حمیم و هو الماء الحار فی النهایة
و ظل من یحموم دخان شدید السواد تقول العرب اسود یحموم اذا کان شدید السواد قال الضحاک النار سوداء و اهلها سود و کل شی ء فیها اسود
و قیل یحموم جبل فی النار یستغیث الی ظله اهل النار قابل بهذا الظل ظل اصحاب المیمنة
لا بارد و لا کریم ای لا بارد المدخل و لا کریم المنظر و قیل لا ماؤهم بارد و لا مقیلهم کریم و العرب اذا بالغت فی ذم الشی ء نفت عنه الکرم و قال فی موضع آخر لا ظلیل و لا یغنی من اللهب و هذا الظل هو سرادق جهنم یجمع الخلق یوم القیامة فیرسل علیهم الدخان ثلث شعب شعبة تأخذهم عن یمینهم و شعبة عن شمالهم و تنطبق علیهم شعبة فتملأ اجواف الکفار و مسامهم و یأخذ المؤمن کهییة الزکمة
إنهم کانوا قبل ذلک مترفین متنعمین فمنعهم ذلک عن الانزجار و شغلهم عن الاعتبار المترف الجبار المتنعم المعجب بنفسه و الترف السرف فی العیش
و کانوا یصرون علی الحنث العظیم ای یقیمون علی الذنب العظیم لا یتوبون و لا یستغفرون و الحنث العظیم هاهنا الشرک یقال بلغ الغلام الحنث ای بلغ مبلغا بحیث یسی ء العمل و التحنث من الاضداد التحنث التأثم و التحنث التبرر و التحرج عن الاثم و کان رسول الله ص یتحنث فی غار حراء ای یتعبد
و قیل الحنث العظیم الیمین الغموس و معنی هذا انهم کانوا یحلفون انهم لا یبعثون و ذلک فی قوله أقسموا بالله جهد أیمانهم لا یبعث الله من یموت یقویه ما بعده و کانوا یقولون أ إذا متنا و کنا ترابا و عظاما أ إنا لمبعوثون قرأ ابو جعفر و نافع و الکسایی إذا متنا بالخبر أ إنا لمبعوثون بالاستفهام و قرأ الباقون بالاستفهام فیهما أ و آباؤنا قرء نافع و ابن عامر بسکون الواو و الباقون بفتح الواو من فتح الواو جعله عطفا و استفهاما و من سکنه جعله عطفا و کانوا یقولون ذلک تکذیبا للبعث
قل إن الأولین و الآخرین ای قل لهم یا محمد ان الاولین و الآخرین
لمجموعون محشورون إلی میقات یوم معلوم و هو یوم القیمة معلوم لله سبحانه و تعالی متی یکون
ثم إنکم أیها الضالون ای ثم یقال لهم ذلک الیوم انکم أیها الضالون عن الدین الذاهبون عن الحق المکذبون بالله و رسله
لآکلون من شجر من زقوم شجرة الزقوم هی الشجرة الملعونة فی القرآن و هی شجرة تنبت فی النار ترعرع و تورق و تثمر کان طلعها رؤس الحیات
فمالؤن منها ای من الشجر البطون لان الله یسلط علیهم جوعا شدیدا فیملأون بطونهم رجاء زوال الجوع فاذا امتلیوا منه وجدوا عطشا شدیدا فیعرض علیهم الحمیم فیشربون شرب الهیم و هی العطاش من الإبل و قیل هی ابل تصیبها داء فلا تروی من الماء فلا تزال تشرب حتی تهلک و قیل الهیم جمع الاهیم و هو الرمل الذی لا یرویه المطر
و قوله فشاربون علیه ای علی الزقوم او علی الاکل او علی الشجر قرأ اهل المدینة و عاصم و حمزة شرب الهیم بضم الشین و الباقون بفتحها و هما لغتان فالفتح علی المصدر و الضم اسم بمعنی المصدر کالضعف و الضعف
هذا نزلهم یوم الدین ای هذا الطعام و الشراب ما اعد لضیافتهم یوم الجزاء و قوتهم و غذاؤهم ابدا
نحن خلقناکم خطاب لمشرکی قریش ای نحن خلقناکم و لم تکونوا شییا و انتم تعلمون ذلک فلو لا تصدقون فهلا تصدقون بالله و رسوله و هلا تصدقون بالبعث بعد أن علمتم النشأة الاولی
