این سوره مکی است به مکه فرو آمده باجماع مفسران و بعدد کوفیان بیست و هشت آیت است دویست و بیست و چهار کلمه نهصد و بیست و نه حرف و درین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ و در فضیلت سوره ابی بن کعب روایت کند از مصطفی ص گفت هر که این سوره برخواند خدای عز و جل او را از آن مؤمنان کند که نوح پیغمبر ایشان را دعا کرد و دعای وی اندرو رساند قوله إنا أرسلنا نوحا إلی قومه قال النبی ص هو اول نبی بعث
و قال ابن عباس بعث و هو ابن اربعین سنة و قیل ابن ثلاثمایة و خمسین سنة و قیل ابن اربعمایة و ثمانین سنة و لبث فیهم الف سنة الا خمسین عاما و عاش بعد الطوفان تسعین سنة و نوح اسم عجمی صرف لخفته و معناه بالسریانیة الساکن و قیل سمی نوحا لکثرة ما کان ینوح علی نفسه و معنی الآیة أرسلنا نوحا إلی قومه کما ارسلناک الی قومک أن أنذر قومک یعنی بأن انذر قومک ای خوفهم عقاب الله من قبل أن یأتیهم عذاب ألیم هو الطوفان و الغرق و قیل هو عذاب الآخرة قال قتادة ارسل من جزیرة فذهب الیهم و قال یا قوم إنی لکم نذیر ای منذر مخوف مبین ظاهر ابین لکم رسالة الله بلغة تعرفونها
أن اعبدوا الله ای وحدوه و اجتنبوا معاصیه و أطیعون فیما امرکم و انهاکم عنه و اسند الاطاعة الی نفسه لان الاجابة کانت تقع له فی الظاهر و لان طاعة الرسول طاعة الله
یغفر لکم من ذنوبکم قیل من هاهنا للتبیین کقوله فاجتنبوا الرجس من الأوثان و قیل للتبعیض ای یغفر لکم ما سبق من ذنوبکم و قیل من هاهنا صلة و المعنی یغفر لکم ذنوبکم و یؤخرکم إلی أجل مسمی ای یعافیکم الی منتهی آجالکم و لا یعاقبکم بقتل او غرق او نوع من الاهلاک لیس یرید ان الایمان یزید فی آجالهم و لکن خاطبهم علی المعقول عندهم و کانوا یحوزون الموت بهذه الاسباب فاخبر انهم ان آمنوا لم یمتهم بهذه الاشیاء و یموتوا اذا ماتوا غیر میتة المستأصلین بالعذاب و یدل علی ذلک قوله إن أجل الله إذا جاء لا یؤخر لو کنتم تعلمون ذلک سواء کنتم مؤمنین او غیر مؤمنین استوصلتم بالهلاک او متم علی فراشکم قال یعنی نوحا یشکو الی الله ما قاساه من قومه
رب إنی دعوت قومی لیلا و نهارا ای واصلت الدعوة و قیل دعوتهم احیانا باللیل و احیانا بالنهار و قیل کان یأتی باب احدهم لیلا فیقرع الباب فیقول صاحب البیت من علی الباب فیقول انا نوح قل لا اله الا الله
فلم یزدهم دعایی إلا فرارا ای لم یزدادوا الا تمادیا فی الغی و اعراضا
و إنی کلما دعوتهم لتغفر لهم ای دعوتهم الی الایمان لیؤمنوا فتغفر لهم جعلوا أصابعهم فی آذانهم لیلا یسمعوا دعوتی و استغشوا ثیابهم ای غطوا بها وجوههم لیلا یرونی و أصروا علی کفرهم و استکبروا استکبارا ای تکبروا عن الحق تکبرا و ترفعوا عن الایمان بک ترفعا ف قالوا أ نؤمن لک و اتبعک الأرذلون
ثم إنی دعوتهم جهارا ظاهرا یری بعضهم بعضا قال ابن عباس مجاهرة باعلی صوتی ثم إنی أعلنت لهم الدعاء لبعض و أسررت لبعض و قیل اعلنت احیانا و اسررت احیانا و قیل اعلنت لمن اسررت و اسررت لمن اعلنت و فی بعض التفاسیر ان نوحا لما آذوه إیذاء شدیدا حتی کانوا یضربونه فی الیوم مرات عیل صبره فسأل الله ان یواریه عن ابصارهم و یستره عن اعینهم بحیث یسمعون کلامه و لا یرونه فینالوه بمکروه ففعل الله ذلک به فدعاهم کذلک زمانا فلم یؤمنوا فسأل الله ان یعیده الی ما کان و هو قوله أعلنت لهم و أسررت لهم إسرارا فقلت استغفروا ربکم ای استدعوا مغفرته بطاعته إنه کان غفارا کان صلة و المعنی انه غفار لمن ترک معصیته و استغفره
قال النبی ص من اعطی الاستغفار لا یمنع المغفرة لان الله سبحانه قال استغفروا ربکم انه کان غفارا
یرسل السماء علیکم مدرارا و ذلک ان قوم نوح لما کذبوه زمانا طویلا حبس الله عنهم المطر و اعقم ارحام نسایهم اربعین سنة فهلکت اموالهم و مواشیهم فقال لهم نوح استغفروا ربکم من الشرک ای استدعوا المغفرة بالتوحید یرسل السماء علیکم مدرارا المدرار المطر الکثیر الدر
و یمددکم بأموال و بنین ای و یعطکم زینة الدنیا من الاموال و البنین
و یجعل لکم جنات بساتین و اشجارا و یجعل لکم أنهارا جاریة وعدهم الله سبحانه ان یرد ذلک علیهم ان آمنوا روی الشعبی ان عمر رض خرج یستسقی فلم یزد علی الاستغفار حتی رجع فقیل له ما رأیناک استسقیت فقال عمر لقد طبت المطر بمجادیح السماء التی یستنزل بها المطر ثم قرأ استغفروا ربکم إنه کان غفارا یرسل السماء علیکم مدرارا
و روی ان رجلا اتی الحسین بن علی علیهما السلام فشکا الیه الجدوبة فقال له الحسین استغفر الله فآتاه آخر فشکا الیه الفقر فقال له استغفر الله اتاه آخر فقال
له ادع الله ان یرزقنی ابنا فقال له استغفر الله اتاه آخر فشکا الیه جفاف بساتینه
فقال له استغفر الله فقیل له اتاک رجالا یشکون الوانا و یسیلون انواعا فامرتهم کلهم بالاستغفار فقال ما قلت من ذات نفسی فی ذلک شییا انما اعتبرت فیه قول الله سبحانه استغفروا ربکم إنه کان غفارا یرسل السماء علیکم مدرارا الآیة
قوله ما لکم لا ترجون لله وقارا هذا الرجاء بمعنی الخوف و الوقار العظمة ای لا تخافون لله عظمة و قیل معناه لا تشکرون لله نعمة و لا تعرفون له حقا قال الزجاج معناه ما لکم لا ترجون عاقبة الایمان و لا توحدون الله و قد جعل لکم فی انفسکم آیة تدل علی التوحید من خلقه ایاکم اطوارا ای تارات و مرات حالا بعد حال نطفا ثم علقا ثم مضغا الی تمام الخلق
و قیل خلقهم اطوارا یعنی خلقهم حین اخرجهم من ظهر آدم للعهد ثم خلقهم حین اذن بهم ابراهیم ع للحج ثم خلقهم لیلة اسری برسول الله ص فاراه ایاهم و قیل أطوارا ای اصنافا فی الوانکم و لغاتکم
أ لم تروا کیف خلق الله سبع سماوات طباقا بعضها علی بعض و طباقا جمع طبق و هی صفة لسبع ای خلق فیها سبعا ذات طباق و قیل نصب علی المصدر یقال طابقت مطابقة و طباقا ای طابق بینهما طباقا خلق بعضها فوق بعض یدلهم بذلک علی قدرته و مشیته و جعل القمر فیهن نورا معناه فی سماء منهن و هی السماء الدنیا هذا کقولک فلان متوار فی دور بنی فلان و هو فی دار واحدة منها قال ابن عباس ان الشمس و القمر وجوههما الی السماوات وضوء الشمس و نور القمر فیهن واقفیتهما الی الارض و قال عبد الله بن عمرو العاص تضی ء الشمس فی الشتاء من السماء السابعة عند عرش الرحمن فی الصیف من السماء الرابعة و لو اضاءت من السماء الدنیا لم یقم لها شی ء و جعل الشمس سراجا ای مصباحا مضییا
و الله أنبتکم من الأرض نباتا ای انبتکم فتبتم نباتا یعنی خلق اباکم آدم من التراب و انتم اولاده
ثم یعیدکم فیها عند الموت و یخرجکم إخراجا عند البعث دل بالنشأة الاولی علی جواز البعث فی الثانیة
و الله جعل لکم الأرض بساطا ای فرشها لکم لتتصرفوا علیها مجییا و ذهابا و قیل لتسلکوا منها سبلا بینة من الارض و الفجاج جمع الفج و هو الطریق الواسع و قیل سبلا فجاجا ای طرقا مختلفة
قال نوح رب إنهم عصونی فیما امرتهم به من التوبة و الایمان و اتبعوا من لم یزده ماله و ولده إلا خسارا ای اتبعوا اغنیاءهم الذین لا یزیدون بانعام الله علیهم بالمال و الولد الا عصیانا و نقصانا فی الآخرة قرأ مدنی و شامی و عاصم و ولده بالفتح و قرأ الآخرون و ولده بضم الواو علی الجمع نحو الاسد و الاسد بالضم العشیرة و القوم
و مکروا مکرا کبارا ای مکرا کبیرا عظیما یقال کبیر و کبار و کبار بمعنی واحد و قیل کبار للمبالغة و المکر فی اللغة غایة الحیلة و هو من فعل الله تعالی اخفاء التدبیر و معنی الآیة انهم مکروا فی دین الله عز و جل حیث افسدوا فی الارض بالکفر و التکذیب و قیل منع الرؤساء اتباعهم عن الایمان بنوح ع و حرشوهم علی قتله و قالوا لا تذرن آلهتکم ای لا تترکوا عبادة آلهتکم و لا تذرن ودا قرأ اهل المدینة ودا بضم الواو و الباقون بفتحها و لا سواعا و لا یغوث و یعوق و نسرا هذه اصنام کانت لقوم نوح ثم اتخذت العرب امثالها و عبدتها فکانت ود لکلب و سواع لهمدان و یغوث لطی و یعوق لکنانة و نسر لحمیر و قیل ان ودا کان علی صورة رجل و سواعا علی صورة امرأة و یغوث علی صورة اسد و یعوق علی صورة فرس و نسرا علی صورة طایرة قال محمد بن کعب هذه اسماء قوم صالحین کانوا بین آدم و نوح فلما ماتوا کان لهم اتباع یقتدون بهم فی العبادة فجاءهم ابلیس و قال لو صورتم صورهم کان انشط لکم و ادعی الی العبادة و ابعد من النسیان ففعلوا ثم نشأ قوم بعدهم فقال لهم ابلیس ان الذین قبلکم کانوا یعبدونهم فعبدوهم فابتداء عبادة الاوثان کان من ذلک و سمیت تلک الصور بهذه الاسماء لانهم صوروها علی صور اولیک القوم من المسلمین
و روی عن ابن عباس ان تلک الاوثان لما کان ایام الغرق دفنها الطوفان و طمها التراب فلم تزل مدفونة حتی اخرجها الشیطان لمشرکی العرب فاخذوها و عبدوها و کانت العرب اصنام اخر فاللات کانت لثقیف و العزی لسلیم و غطفان و مناة لهذیل و اساف و نایلة و هبل لاهل مکة فکان اساف حیال الحجر الاسود و کانت نایلة جبال الرکن الیمانی و کان هبل فی جوف الکعبة ثمانیة عشر ذراعا
و قد أضلوا کثیرا ای ضل بسبب الاصنام کثیر من الناس کقوله رب إنهن أضللن کثیرا من الناس و قال مقاتل اضل کبراؤهم کثیرا من الناس
و لا تزد الظالمین إلا ضلالا هذا دعاء علیهم بعد ما اعلم الله نوحا انهم لا یؤمنون و هو قوله أنه لن یؤمن من قومک إلا من قد آمن و جاء فی التفسیر ان الرجل من قوم نوح ینطلق بولده الی نوح فیقول له احذر هذا فانه کذاب و ان والدی قد حذرنیه فیموت الکبیر علی کفره و ینشأ الصغیر علیه
مما خطییاتهم قرأ ابو عمرو خطایاهم و کلاهما جمع خطییة ای من خطایاهم و ما صلة و المعنی بسبب خطایاهم أغرقوا فأدخلوا نارا دخول الفاء دلیل علی اثبات عذاب القبر لانها للتعقیب قال الضحاک هی فی حالة واحدة فی الدنیا کانوا یغرقون من جانب و قال مقاتل ادخلوا نارا فی الآخرة فلم یجدوا لهم من دون الله أنصارا ای لم ینفعهم اصنامهم الخمسة و لا غیرها من عذاب الله
و قال نوح رب لا تذر علی الأرض من الکافرین دیارا ای احدا یقال ما فی الدار دیار ای احد ای لا تترک احدا یدور فی الارض فیذهب و یجی ء و اصله دیوار فیعال من دار یدور و قال القتیبی اصله من الدار ای ساکن دار
إنک إن تذرهم یضلوا عبادک ای یدعوهم الی الضلال و لا یلدوا إلا فاجرا کفارا ای الا من سیفجر و یکفر قال محمد بن کعب و مقاتل و الربیع و غیرهم انما قال نوح هذا حین اخرج الله کل مؤمن من اصلابهم و ارحام نسایهم و اعقم
ارحام نسایهم و ایبس اصلاب رجالهم قبل العذاب باربعین سنة و قیل بسبعین سنة و اخبر الله نوحا انهم لا یؤمنون و لا یلدون مؤمنا فحینیذ دعا علیهم نوح فاجاب الله دعاه و اهلکهم کلهم و لم یکن فیهم صبی وقت العذاب لان الله تعالی قال و قوم نوح لما کذبوا الرسل أغرقناهم و لم یوجد التکذیب من الاطفال
رب اغفر لی و لوالدی و اسم ابیه لمک بن متوشلخ و امه هیجل بنت لآموش ابن متوشلخ بنت عمه و کانا مسلمین علی ملة ادریس ع و لمن دخل بیتی مؤمنا ای مسجدی و قیل سفینتی و قیل ملتی و دینی و للمؤمنین و المؤمنات هذا عام فی کل من آمن بالله و صدق الرسل الی یوم القیامة و قیل من امة محمد ص
و لا تزد الظالمین إلا تبارا ای هلاکا و دمارا و کسرا و التبر دقاق الذهب و قال فی الاولی ضلالا و فی الثانیة تبارا لان فی الآیة الاولی اضلوا کثیرا ای جازهم بالاضلال ضلالا ثم دمرهم تدمیرا
