این سوره بیست و شش آیتست هفتاد و دو کلمه سیصد و سی حرف جمله به مکه فرو آمد آن را مکی گویند و درین سوره یک آیت منسوخ است لست علیهم بمصیطر منسوخ است بآیه سیف ابی کعب روایت کند از مصطفی ص که گفت هر که این سوره برخواند الله تعالی در قیامت شمار او آسان کند
هل أتاک ای قد اتیک و قیل معناه لم یکن اتاک کقوله ما کنت تعلمها أنت و لا قومک ای لم یکن هذا من علمک و لا من علم قومک حتی اعلمتکم استفهام و معناه هاهنا تعظیم المستفهم عنه ای تنبه للغاشیة و الغاشیة القیامة لانها تغشی کل شی ء و ترکبه کاللیل اذا یغشی کل شی ء و قیل لانها تغشی القلوب بشدایدها و اهوالها و قیل الغاشیة النار تغشی وجوه الکفار بالعذاب لقوله تغشی وجوههم النار قال اهل التفسیر استفهم نبیه ص و قد علم انه لم یأته حدیث القیامة علی هذا التفصیل و اراد به ان یخبره بذلک علی هذا الوجه المذکور فقال وجوه یومیذ خاشعة ذلیلة متواضعة و الخشوع التذلل و الاتضاع یعنی وجوه الکفار فهم یومیذ خاشعون من الذل هذا کقوله و تراهم یعرضون علیها خاشعین من الذل عاملة ناصبة قال ابن عباس یعنی الذین عملوا و نصبوا فی الدنیا علی غیر دین الاسلام من عبدة الاوثان و کفار اهل الکتاب مثل الرهبان و اصحاب الصوامع الذین ضل سعیهم فی الحیاة الدنیا لا یقبل الله منهم اجتهادا فی ضلالة یدخلون النار یوم القیامة و قال عکرمة و السدی عاملة فی الدنیا بالمعاصی ناصبة فی النار فی الآخرة و قیل عاملة فی النار ناصبة فیها قال الحسن لم تعمل لله فی الدنیا فاعملها و انصبها فی النار بمعالجة السلاسل و الاغلال و قال ابن مسعود تخوض فی النار کما تخوض فی الوحل و قال الکلبی یجرون علی وجوههم فی النار
و قال الضحاک یکلفون ارتقاء جبل من حدید فی النار و الکلام خرج علی الوجوه و المراد منها اصحابها
تصلی نارا حامیة قرأ ابو عمرو و یعقوب و ابو بکر تصلی بضم التاء اعتبارا بقوله تسقی من عین آنیة و قرأ الآخرون بفتح التاء من صلی یصلی و تصلی من اصلاه الله نارا حامیة ای متناهیة فی الحرارة
تسقی من عین آنیة بلغت اناها فی نضجها و ادراکها لو وقعت منها قطرة علی جبال الدنیا لذابت هذا شرابهم ثم ذکر طعامهم فقال لیس لهم طعام إلا من ضریع قال مجاهد و عکرمة و قتادة هو نبت ذو شوک لا طی بالارض یقال لرطبها الشبرق فاذا یبس سمی ضریعا و هو اخبث طعام و ابشعه
قال الکلبی لا تقربه دابة اذا یبس و فی الحدیث عن ابن عباس یرفعه الضریع شی ء فی النار شبه الشوک امر من الصبر و انتن من الجیفة و اشد حرا من النار قال المفسرون
فلما نزلت هذه الآیة قال المشرکون ان الضریع لتسمن علیه ابلنا و کذبوا فی ذلک فان الإبل انما ترعاه ما دام رطبا و یسمی شبرقا فاذا یبس کان ضریعا لا یأکله شی ء فانزل الله عز و جل لا یسمن و لا یغنی من جوع قیل فی التفسیر یلقی علیهم الجوع فاذا استغاثوا اطعموا الضریع و الزقوم فیغصون به فیتذکرون انهم اذا غضوا فی الدنیا بطعامهم سوغوه بالماء فیسقون من عین آنیة بعد استغاثة طویلة فاذا ادنوا من وجوههم تناثرت لحوم وجوههم فی الشراب فاذا شربوه قطع امعایهم ثم وصف اهل الجنة فقال وجوه یومیذ ناعمة متنعمة ذات نضارة و نعمة
و قیل فیه تقدیم و تأخیر و التقدیر راضیة لسعیها و اللام زیادة کما تقول ضارب لزید و انت ترید ضارب زیدا و قیل بثواب عملها فی الجنة راضیة قیل هم اهل السنة
فی جنة عالیة ای مرتفعة من وجهین علو الشرف و الجاه و علو المکان و الارتفاع و قیل الجنة عالیة لانها فی السماء درجاتها من فوق و جهنم هاویة لانها فی الارض درکاتها من تحت
لا تسمع فیها لاغیة قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب بروایة رویس لا یسمع بالیای و ضمها لاغیة بالرفع و قرأ نافع بالتاء و ضمها لاغیة بالرفع و قرأ ابن عامر و الکوفیون و یعقوب بروایة روح و ابن حسان لا تسمع بفتح التاء لاغیة بالنصب علی الخطاب للنبی ص ای لا تسمع فیها کلمة ذات لغو و قیل لا یسمع بعضهم بعضا کلمة هجر و شتم کما یسمع اهل الشراب فی الدنیا
فیها عین جاریة اراد عیونا لان العین اسم جنس و معناه انها تجری علی ما یریدونه تجری فی ای موضع ارادوا جریها فیه و یجوز ان تکون جاریة ای دایمة ابدا لا تنقطع و یجوز ان تکون العین من الماء او من الخمر او من العسل او من اللبن
فیها سرر جمع السریر الواحها من ذهب مکللة بالزبرجد و الدر و الیاقوت
مرفوعة ای رفیعة عالیة طولها مایة فرسخ و قیل مرتفعة ما لم یجی ء اهلها فاذا اراد ان یجلس علیها تواضعت له حتی یجلس علیها ثم یرتفع الی موضعها
و أکواب جمع کوب و هی الآنیة التی لا عروة لها و لا خرطوم و قیل الکوب القدح موضوعة یعنی وضعت علی حافات الانهار و قیل وضعت تزیینا للمجالس
و نمارق ای وساید و مرافق مصفوفة بعضها بجنب بعض یعتمدون علیها اذا جلسوا و یتکیون واحدتها نمرقة بضم النون و زرابی ای طنافس مبثوثة ای مبسوطة لها خمل رقیق واحدتها زربیة و قیل مبثوثة متفرقة فی المجالس مختلفة فی الالوان
أ فلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت وجه تلفیق هذه الآیة بما قبلها ان القوم لما ذکر الله الجنة و ما اتخذ فیها من المنازل الرفیعة و السرر العالیة التی سبکها کذا و کذا قالوا ذراعا فکیف یقعد احدنا علیها و قامته قصیرة و هو لا یکاد یرقی سطحا بغیر سلم و تعجب المشرکون منه فقال الله تعالی أ فلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت ای اذا اراد صاحبها ان یرکبها
طأطأت رأسها له حتی یستوی علیها کذلک السرر تطأطأ للمؤمن بزرابیها و نمارقها حتی یستوی علیها فاذا تمکن علیها ترتفع و تصیر عالیة مستویة و قیل خص هذه الاشیاء الاربعة بالذکر لان القوم کانوا اهل خباء و بدو فکانوا لا یشاهدون اذا برزوا من اخبیتهم الا الارض المبسوطة و الجبال المنصوبة و السماء المرفوعة و لم یکن لهم مال سوی الإبل فامرهم بالنظر و التفکر فی هذه الاشیاء التی کانت مشاهدة لهم لیستدلوا بذلک علی وحدانیة الله عز و جل ثم ان الإبل من اخص مال العرب و اعزه فلذلک خصها بالذکر و فیها من العجایب ما لیس فی غیرها من الدواب خلق فی ذلک العظم یحلوا بالعین و تنهض بالحمل الثقیل و تنقاد بزمام یقودها الصبیان و ینیخونها ای موضع یریدونه و تعطش عشرة ایام فتسیر و تحمل و تبول من خلفها لان قایدها أمامها فلا یترشش علیه و عنقها سلم الیها و تعتلف شوکا لا یعتلفه من الدواب شی ء و تطأ الفیافی و تطوی اللیل و ینتفع بدرها و نسلها و وبرها و لحمها و هذه الوجوه لا تجتمع الا فی الإبل من دون سایر الحیوانات قوله و إلی السماء کیف رفعت فوقهم علی عظمها و متانة خلقها بلا عمد من تحتها و لا علاقة من فوقها
و إلی الجبال کیف نصبت علی تفاوت خلقتها و متانة ارکانها کیف نصبها الله علی هذه الارض لیمنعها بها عن الحرکة و الاضطراب
و إلی الأرض کیف سطحت ای دحیت و بسطت
فذکر ای ذکرهم الادلة و حثهم علی التفکر فیها إنما أنت مذکر لیس علیک الا الدعاء و التذکیر
لست علیهم بمصیطر ای بمسلط فتقتلهم و تکرههم علی الایمان نزل هذا قبل ان یومر بقتالهم ثم نسخ بآیة القتال
إلا من تولی و کفر فانک مسلط علیه بالجهاد و الله فیعذبه فی الآخرة العذاب الأکبر فعلی هذا القول یکون الاستثناء متصلا و قیل هو استثناء منقطع عما قبله معناه لکن من تولی و کفر بعد التذکیر
فیعذبه الله العذاب الأکبر و هو ان یدخله النار و انما قال الأکبر لانهم عذبوا فی الدنیا بالجوع و القحط و القتل و الاسر
إن إلینا إیابهم ای رجوعهم بعد الموت لا یفوتنا و ان طال المدی
ثم إن علینا حسابهم فی القیامة فنجازی المحسن باحسانه و المسی ء باساءته فیکون الحساب بمعنی الجزاء کقوله إن حسابهم إلا علی ربی ای جزاؤهم
