فصل پنجم - کارفرمائی قوای چهارگانه

چون دانستی که جنس همه فضایل چهار فضیلت مذکوره است که هر یک از تهذیب و پاکی یکی از قوای اربع حاصل می شود و سایر فضایل و اخلاق حسنه مندرج اند در تحت این فضایل بدان که بسیار از علمای اخلاق از برای هر یک از این چهار فضیلت انواعی ذکر کرده اند که مندرج اند در تحت آنها

و لیکن والد ماجد حقیر قدس سره در جامع السعادات فرموده اند که این خلاف مقتضای نظر است زیرا که بعد از آنکه معلوم شد که عدالت انقیاد قوه عامله است از برای قوه عاقله در کار فرمودن خود قوه عاقله و قوه غضبیه و شهویه ظاهر می شود که جمیع صفات فضایل و اخلاق حسنه به سبب کارفرمایی قوه عامله می شود آن سه قوای دیگر را پس حقیقت هر صفت نیکی از یکی از این سه قوه و منسوب به آن است که حصول آن فضیلت از آن قوا به واسطه قوه عامله و ضبط و ربط و کارفرمایی آن باشد و لیکن مجرد این باعث نمی شود که آن فضیلت را نسبت به قوه عامله دهند با وجود اینکه حقیقت مصدر آن قوه ای دیگر است همچنان که هر گاه قوه عامله مطیع عاقله نشده باشد رذایل سایر قوا را نسبت به آن نمی دهند پس امری از برای قوه عامله باقی نمی ماند مگر محض اطاعت و انقیاد از برای عاقله و ظاهر است که این خود اگر چه فضیلتی است در غایت کمال و عدم آن رذیله است موجب نکال بلکه همه فضایل و رذایل از لوازم این دو است و لیکن موجب فضیلتی دیگر شود و عدمش باعث رذیلتی دیگر گردد که تعلق به یکی از این سه قوه دیگر نداشته باشد نمی شود بلکه هر صفتی از فضایل یا رذایل متعلق است به قوه عاقله و غضبیه یا شهویه به توسط قوه عامله و از برای عامله بنفسها فضیلت و رذیلتی دیگر نمی شود مگر محض کارفرمایی و اگر این موجب استناد هر فضیلتی که به آن سبب حاصل می شود به قوه عامله بودی بایستی جمیع فضایل مستند به قوه عامله باشد و همه مندرج در تحت عدالت بوده باشند و شمردن بعضی از فضایل را از انواع عدالت بدون بعضی دیگر صحیح نخواهد بود