فصل - اموال حلال و حرام و مشتبه و درجات آنها

بدان که اموال بر سه قسم است حلال واضح و حرام واضح و مال مشتبه و از برای هر یک از اینها درجات بسیار است زیرا که مال حرام اگر چه همه آن خبیث است و لیکن بعضی از بعضی خبیث تر است چنانکه حرمت مالی که کسی به معامله فاسده بگیرد با وجود تراضی از یکدیگر مثل حرمت مال یتیمی که به قهر و عدوان گرفته شود نیست

و همچنین مال حلال اگر چه همه آن خوب است و پاک و لیکن بعضی از بعضی پاکتر است و همه مال مشتبه مکروه است ولیکن کراهت بعضی از بعضی دیگر شدیدتر است پس همچنان که طبیت می گوید حلوا گرم است و لیکن بعضی در درجه اول گرم است و بعضی در درجه دوم و بعضی سوم و بعضی چهارم همچنین است درجات حلال در صفا و پاکی

و درجات شبهه در کراهت و اموال حرام از سه قسم بیرون نیست

اول آنکه ذات آن حرام است مثل سگ و خوک و خاک و امثال اینها

دوم آنکه به جهت صفتی که عارض آن شده حرام شده است چون طعامی که به زهر مخلوط شده باشد

سوم آنکه به جهت نقص و خللی که در گرفتن و دادن مال هم رسیده و از برای این اقسام بسیار است مثل اموالی که گرفته می شود به ظلم و عدوان و غصب و دزدی و خیانت در امانت و مکر و حیله و تلبیس و رشوه و کم فروشی و ربا و غیر اینها از آنچه در کتب فقه مذکور است و در خصوص هر یک ذم شدید رسیده و این علم مقام بیان تفصیل آنها نیست و چون بسیار اشتباه می شود درمیان رشوه و هدیه در این مقام اشاره به بیان آنها می کنیم