چون دانستی که محبت خدا در حق بندگان ممکن و رأس همه فضایل و سرمایه جمله سعادات است بدان که الذ همه لذات و بالاترین جمله ابتهاجات نیز هست و بیان این مطلب آن است که آنچه سابقا اشاره به آن شد معلوم شد که محبت میل و رغبت طبع است به چیزی که ادراک آن ملایم طبع باشد یا بهجت و سرور به ادراک ملایم و لذت آن خود ادراک ملایم و رسیدن به آن است پس لذات تابع ادراکاتند و انسان جامع قوای چند هست و از برای هر قوه لذتی است که عبارت است از رسیدن و ادراک آن قوه به مقتضای طبع خود و چون مقتضای قوه غضبیه انتقام و برتری است پس لذت آن در تسلط و غلبه است و قوه شهویه که مقتضای آن تحصیل غذا و حصول مباشرت و امثال آن است پس لذت آن در رسیدن به آنها است و همچنین لذت قوه سامعه در شنیدن الحان و نغمه ها و لذت باصره در دیدن آب ها و سبزه ها و صور جمیله و شامه در بوییدن عطرهای طیبه و قوه عاقله که آن را بصیرت باطنه گویند مقتضای آن معرفت حقایق اشیاء و احاطه علمی به موجودات است پس التذاذ آن در علم و معرفت است و نظر به اینکه منتهای کمال انسانی بلکه اخص اوصاف الهیه و اشرف صفات ربوبیه علم است پس آن اقوای لذات و اکمل ابتهاجات خواهد بود و از این جهت هرگاه کسی بشنود که او را به زیرکی و دانایی و کثرت علم ستایش می کنند به نشاط می آید زیرا از این ستایش کردن و ثنا نمودن کمال ذات و جمال علم خود را استباط می نماید پس بر خود می بالد و لذت می یابد بلکه اگر به نظر حقیقت و تحقیق بنگری ادراکی که کمال است نیست مگر علم و معرفت و سایر ادراکات و رسیدن به مقتضیات سایر قوا مثل حصول غلبه و تحصیل غذا و وصول به وقاع و سماع و امثال اینها هیچ یک از جمله کمال شمرده نمی شود پس کمال منحصر درعلم است و چون اقوای لذات وصول به کمالات است پس علم لامحاله اقوای لذات است و شک نیست که لذت جمیع بر یک نسق نیست چون لذت علم به خیاطی و جولایی هرگز مانند لذت علم به سیاست مدن و تدبیر مملکت و نظم امور خلایق نیست و همچنین لذت علم نحو و صرف و شعر و تواریخ چون لذت علم به خدا و اوصاف جلال و جمال او و معرفت ملک و ملکوت و عجایب خلقت آسمان و زمینها نیست بلکه لذت هر علمی به قدر شرف آن علم است و شرف هر علمی به قدر شرافت معلوم است پس اگر در معلومات چیزی باشد که اشرف و اجل و اعظم از همه باشد علم به آن الذ همه علوم و اشرف و اکمل آنها خواهد بود
و این خود ظاهر و روشن است که در کشور هستی و اقلیم وجود هیچ چیز اعلی و اشرف و اکمل و اجل از خالق کل و قیوم همه و مربی کاینات و مدبر آنها نیست و چگونه تصور می شود که احدی در ملک و کمال عظمت و جلال و قدرت و جمال و کبریا و بها بالاتر باشد از کسی که ذات مقدس او در صفات کمال و اوصاف جلال و جمال تام فوق تمام و قدرت و عظمت و مملکت او غیرمتناهی است
و بعد از آنکه این مراتب را یقین داشته باشی تشکیکی باقی نمی ماند اگر دیده بصیرت باطنیه کور نباشد لذت به خدا اقوای لذات است و توهم نکنی که همه معارف و ادراکات در لذت تفاوتی ندارند زیرا همچنان که لذات مختلفه در نوع تفاوت دارند همچنین لذاتی که از یک نوعند نیز در ضعف و قوت نهایت اختلاف از برای ایشان هست چنان که می بینی که لذات جوان قوی الشهوه صاحب شبق در جماع اقوی است از لذت پیر سست شهوت و لذت نظر به صورت جمیل اضعف است از لذت نظر به صورتی که از آن بهتر باشد و لذت علم به لغت پست تر است از لذت علم به احوال سماوات و ستارگان
و همچنین ضابطه در شناختن اینکه کدام لذت اقوی از دیگری است آن است که او را اختیار بر دیگری کند چنان که می بینیم که اگر کسی مسرور بشود میان بوییدن بوی خوشی یا مشاهده جمال دلکشی اگر دوم را اختیار کند می دانیم که لذت ملاحظه جمال نزد او بیشتر است از لذت بوی خوش و شکی نیست که امور نفسانیه و لذات باطنیه در نزد ارباب کمال به مراتب بسیار از لذات ظاهریه جسمانیه بالاتر و بهتر است زیرا اگر مردی را مخیر سازی میان خوردن طعام لذیذی و لذت یافتن از آن و میان سروری و ریاست و استیلای بر خلایق لامحاله دوم را اختیار می کند و روزهای بسیار گرسنگی را تحمل می کند مگر اینکه شخص رذلی دون همتی دل مرده ای ناقص عقلی باشد مانند طفلان و عمل چنین شخصی حجت نیست
و همچنان که لذت ریاست و کرامت و سایر امور معنویه در نزد کسانی که از مرتبه سفاهت طفلی ترقی کرده اند بالاتر است از لذات ظاهریه جسمیه همچنین لذت معرفت حضرت رب العزه و مشاهده جمال حضرت ربوبیت به مراتب غیر متناهیه برتر و بالاتر است از لذت سروری و خسروی و ریاست و سلطنت در نزد کسی که هر دو لذت را چشیده باشد و طعم هر دو را یافته باشد
اما کسی که به لذت معرفت خدا و مطالعه جمال و جلال کبریا نرسیده باشد قابلیت ترجیح دادن ندارد و کلام ما در چنین شخصی نیست و ممکن نیست که تا خود به آن لذت نرسد بتوان کیفیت آن را و ترجیح آن را به او بفهمانید همچنان که لذت نگاه به صورت جمیلی را حالی کور مادرزاد نمی توان نمود و لذت جماع را به عنین نمی توان فهمانید طفل شیرخواره را که بجز پستان مادر ندیده کیفیت لذت فرمانفرمایی را بر او ثابت نتوان کرد
پس همچنین کسی که بجز لذت محسوسات را ادراک نکرده چگونه ایمان می آورد به لذت معرفت خدا و ترجیح آن بر همه لذتها و حال اینکه نه از برای خدا شبیه است تا تشبیه کنند و نه شکل و صورتی است تا تمثیل زنند
پس حقیقت حال همان است که گفته اند من ذاق عرف یعنی هر که چشید فهمید
پس هر که این دو لذت را ادراک کرد البته ترک لذت ریاست می کند و آستین بر ملک و سلطنت می افشاند و ارباب این لذت را خوار و حقیر می شمارد زیرا این لذات به انواع کدورات مخلوط و به صد محنت و رنج مربوط و به مرگ منقطع است و از پی معرفت خدای و مشاهده جمال و جلال و مطالعه صفات و افعال او می رود که از همه کدورات و آفات محفوظ است
پادشاهان جهان از بی رگی
بو نبردند از شراب بندگی
ورنه ادهم وار سرگردان و دنگ
ملک را برهم زدندی بی درنگ
ملک را بر هم زن ادهم وار زود
تا بیابی جان من ملک خلود
و لذت ریاست همه تنگی و مزاحمت است زیرا هر کسی او را طالب و اجتماع همگی بر یک ریاست غیر ممکن خلاف لذت غیر معرفت و ابتهاج قرب بارگاه رب العزه که به کثرت طالبین و اجتماع متواردین مزاحم و تنگی در آن نیست و از برای عرض و طول آن نهایتی متصور نه بلکه هر یک از اهل معرفت به مشاهده بهشت غیر متناهی که نه او را مبدیی و نه منتهایی فایز هر لحظه از گلستانی گل تازه می چیند و مردم از سرچشمه جامی لبریز می نوشند هر نفسی از درختی میوه می چینند نه آن بساتین را از پی خزانی و نه آن گل چینان را بیم از باغبانی لا مقطوعه و لا ممنوعه
ما عندلیب گلشن قدسیم و باغ ما
ایمن بود ز باد خزان و هوای دی
پس جمیع اقطار سماوات و ارضین بلکه همه آفاق عالم ربوبیت که غیر متناهی است میدان اهل محبت و ارباب معرفت است هر جا که خواهند سیر می کنند و مقام می سازند بی آنکه احتیاج به حرکت بدن داشته باشند یا بعضی جا بر بعضی دیگر تنگ نمایند
بلی ایشان در وسعت میدان مختلفند و لکل درجات مما عملوا و تفاوت درجات ایشان به حیز حصر و عالم احاطه نمی آید و هر که به این بهجت رسید و این لذت را چشید همه غمهای او زایل و جمله خواهشها و شهوتهای او باطل می گردد و دل او مستغرق لجه عظمت و معرفت می شود نه دل او به اندیشه جهنم مشغول و نه خاطر او به امید بهشت مشعوف زیرا به جای لذات کثیفه خسیسه دنیا و علایق آن در دنیا و آخرت دل او به یاد یک کس بسته و از همه یادها و فکرها رسته اگر او را در آتش اندازند ألمش را نیابد و اگر به بهشتش درآورند به نعیمش التفات ننماید
و شاید که اشاره به همین لذت یعنی لذت مشاهده جمال ربوبیت باشد آنچه را سید رسل از پروردگار حکایت فرمود که از برای نیکان بندگان خود آماده ساخته ایم آنچه را هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به خاطر هیچ کس نگذشته و این لذت است که خدای تعالی فرموده فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قره اعین یعنی هیچ کس نمی داند که چه ذخیره شده از برای ایشان از آنچه دیده ها را روشن می کند
و وصول به نهایت این لذت و حصول غایت این بهجت اگر چه بعد از قطع علاقه روح از بدن می شود و لیکن اگر در دنیا صفای تام از برای دلی حاصل شود بسا باشد که به بعضی از این لذات برسد اما به جهت حجب عالم طبیعت رسیدن به کنه آن موقوف به خلع بدن عنصری و رفع علایق دنیوی است
و مخفی نماند که کسی که خدا را شناخت و به حقیقت این لذت رسید می داند که جمیع لذتهای مختلفه و خواهشهای متفاوته در تحت آن مندرج و آن مجمع همه لذات و مرادات و خواهشهاست
کانت لقلبی أهواء مفرقه
فاستجمعت اذا رأتک القلب أهوایی
یعنی دل مرا خواهشهای بسیار و هواهای بی حد و شمار بود چون تو را دید همه خواهشها و هواهای آن یکی گردید و در یک جا مجتمع گردیده شد
فصار یحسدنی من کنت احسده
و صرت مولی الوری اذ صرت مولایی
یعنی رسیدم به جایی که محسود کسانی شدم که پیش از این به ایشان حسد می بردم و چون تو مولی و سرور من شدی سرور مولای همه عالم گردیدم
امید خواجگیم بود بندگی تو جستم
هوای سلطنتم بود خدمت تو گزیدم
ترکت للناس دنیاهم و دینهم
شغلا بذکرک یا دینی و دنیای
دین و دنیای مردم را به ایشان واگذاردم و یاد تو مرا از همه آنها باز داشت تویی دنیای من و دین من و تویی حیات من و آخرت من
سایه طوبی و دلجویی حور و لب حوض
به هوای سرکوی تو برفت از یادم
و بدان که همچنان که مذکور شد آنچه در دنیا حاصل می شود از معرفت خدای خالی از کدورات و تیرگی عالم طبیعت نیست ولیکن بعد از آنکه اصل آن را تحصیل نمود در عالم آخرت جلا و انکشاف می یابد و به تفاوت صفای دلها و تجرد آنها از علایق ظهور و جلای آن زیاد می شود تا به حدی که به مراتب بسیار از مشاهده روشن تر می گردد
پس تفاوت معرفت در دنیا و آنچه در آخرت رو می دهد از مشاهده و لقاء به زیادتی ظهور و جلاست و این مثل کسی است که شخصی را ببیند و چشم بر هم نهد که در این وقت صورت او در خیالش هست حاضر و لیکن چون دیده بگشاید تفاوتی میان صورت خیالی و صورتی که می بیند می یابد و شکی نیست که این تفاوت در صورت نیست بلکه از زیادتی کشف و ظهور است و از این جهت او را دیدن می نامند پس معنی دیدن حصول غایت کشف و جلاست خواه به چشم باشد یا به غیر آن پس اگر فرض شود تفاوتی که بعد از گشودن چشم از برای آن صورت خیالی حاصل شود ادراک آن از عضوی دیگر چون سینه یا جبهه می شد آن را دیدن می گفتند پس همچنین آنچه به خیال در نمی آید و از برای آن صورتی نیست چون ذات اقدس باری از برای ادراک و معرفت آنها دو مرتبه است
یکی به منزله آن صورتی است که در خیال بود و آن معرفتی است که در دنیا حاصل می شود
و یکی دیگر به منزله صورتی است که بعد از گشودن چشم مشاهده می گردد و آن است که در آخرت به آن می رسد و تفاوت اینها در وضوح و ظهور چون تفاوت آن دو صورت است و از این جهت مرتبه اخرویه را نسبت به مرتبه دنیایی لقاء و مشاهده و رویت گویند و این گفتن صحیح است زیرا رویت را رویت گویند از آن جهت که موجب غایت ظهور است
پس مادامی که آدمی گرفتار علایق بدنیه است در معرفت عقلیات مانند کسی است که دیده بر هم گذارده باشد در دیدن محسوسات و چون به مرگ حجاب بدن برداشته شد و نفس قدسی از چنگال جسم عنصری مستخلص گردید مانند آن است که دیده گشوده شود و لیکن نه آن است که هر که چشم بگشاید صورتهای حسیه را می بیند چون بعضی چشمها از حلیه دیدن عاری است و اصلا نوری ندارند و بعضی تیرگی دارند که می بینند و لیکن در غبار تاریک می بینند و بعضی در نهایت نورانیت اند
پس همچنین نفوس انسانیه بعضی چندان زنگ شهوات و چرک عالم طبیعت بر آن نشسته که جوهر آن فاسد شده و دیگر قابل اصلاح نیست و این نفس أبدا الآباد از لقای پروردگار به مشاهده نعیم دار القرار محجوب و در درکات عذاب مخلد می ماند و بعضی دیگر اگر چه زنگ گرفته و لیکن به این حد نرسیده و جوهر آن فاسد نشده و قابل صفا و تطهیر هست و چون از برای غرق شهوات و کثافات جسمانیه عرض عریضی است لهذا از برای این قسم از نفوس درجات و مراتب بی حد است و این نفوس محتاج به تطهیر و پاک ساختن هستند تا قابلیت و استعداد مشاهده و لقاء هم رسانند و پاک شدن آنها به نوعی از عقوبت و عذاب اخرویه خواهد شد و مراتب عقوبت نیز چون درجات نفوس بی حد و نهایت است اول آنها سکرات مرگ است و آخر سوختن به آتش جهنم و در میان این دو گرفتاریهای عالم برزخ و انواع أهوال و شداید عرصه قیامت است
پس هر نفسی که صفای تام از برای او در دنیا حاصل شده باشد و اصلا زنگ و کدورتی نداشته باشد بی حساب به نعیم ابدی فایز می گردد و سایر نفوس لامحاله به یکی از این عقوبات تطهیر خواهند شد بعضی به مجرد سکرات مرگ و شدت جان کندن پاک و از زنگ خلاص می شوند و بعضی به عقوبات عالم برزخ زنگ آن زدوده می شود و بعضی پاکی آن موقوف است به اینکه الم عقوبت آخرت را بچشد و بعضی دیگر پاک نمی شود مگر به آتش دوزخ که باید به شدت آن چرکهای او سوخته شود و خباثت او برطرف گردد بلکه گاه باشد که لحظه ای در آتش پاک شوند و گاه باشد که هفت هزار سال این عالم در جهنم گداخته شوند و بعضی بیشتر از این و برخی کمتر و تفصیل آن را بجز علام الغیوب کسی نمی داند و آنهایی که زنگ شهوات نفس ایشان را فاسد کرده در جهنم مخلد بمانند
هان هان به این مغرور نشوی که من از اهل اسلامم و مسلم در جهنم مخلد نخواهد بود زیرا که از خاتمه امور هیچ کس آگاه نیست
و بعد از آنکه به واسطه شهوات نفسانیه جوهر نفس فاسد شد در دم رفتن ایمان ظاهری سلب می شود و به کفر از دنیا می رود نعوذ بالله منه
و از آنچه گفتیم معلوم شد که رسیدن به درجه لقا و مشاهده موقوف است به تحصیل معرفت در دار دنیا و معرفت در دنیا حکم تخم دارد که چون به زمین دل زرع شد درخت لقا و مشاهده از آن سر بر می کشد و کسی که تخم ندارد چگونه صاحب درخت می شود پس کسی که در دنیا خدا را شناخت چگونه در آخرت او را می بیند و کسی که در این عالم لذت معرفت را نیافت چگونه در آن عالم به بهجت مشاهده جمال حق می رسد زیرا حشر هر کس به نحوی است که بر آن مرده و مردن هر کسی به طریقی است که بر آن زیسته من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخره اعمی و اضل سبیلا و چون از برای معرفت در دنیا مراتب بسیار است پس تجلی نور حق نیز در آخرت درجات مختلفه خواهد داشت همچنان که زرع به اختلاف تخم آن مختلف می شود و هر قدر که تجلی و مشاهده اقوی باشد محبت و أنس به خدا بیشتر می گردد و هر قدر که محبت و انس بیشتر شد ثمره آن که بهجت و لذت باشد بالاتر می شود تا به جایی می رسد که جمیع لذات اخرویه و نعمتهای بهشت در جنب آن مضمحل می شود بلکه بسا باشد به حدی منتهی می شود که از هر نعمت و لذتی به غیر از لذت لقای حق و مشاهده جمال مطلق متأذی گردد و گوید
از در خویش خدایا به بهشتم مفرست
که سر کوی تو از کون و مکان ما را بس
و از اینجا روشن شد که اصل جمله سعادات و مایه همه ابتهاجات معرفت خداست که در شریعت مقدسه از آن به ایمان تعبیر می شود و آن است که ثمره آن بهجت و لذتی است که چون آدمی در عالم آخرت به آن رسید همه لذتهای بهشت را حقیر می شمارد بلکه از برای ارباب معرفت در دنیا در حالت ذکر و فکر و یاد خدا و مناجات پروردگار و لذتهایی حاصل می شود و نعیم آن را در دنیا به عوض آنها دهند راضی نمی شوند و می گویند
ریزند اگر در دامنت
نقد دو کون و در عوض
خواهند کالای غمش
زنهار این سودا مکن
و معذلک این لذت را اصلا نسبتی نیست به لذت لقا و مشاهده که بعد از قطع علاقه بدن حاصل می شود و همچنان که نسبتی نیست میان لذت خیال معشوق و رسیدن به وصال او
و بیان این مطلب آن است که هر کسی را که لذت به معشوق و رسیدن به وصال او و مشاهده جمال او از چندین راه مختلف می شود
