بخش ۳۵ - صفت بیست و هفتم

بباید دانستن که تفاوت میان چیزها از جهت نزدیکی گروهی از آن باشد به علت خویش و دوری گروهی از علت خویش و هر چه به علت نزدیک باشد قوی تر از آن باشد کز علت خویش دورتر باشد و مثال این چنانست که مادر و پدر کودک قوی تر از کودک باشد به سبب آنک علت ایشان همه نبات است و مادر و پدر به علت خویش رسیده اند و از نبات همی توانند خوردن و کودک که از نبات غذا نمی تواند کشیدن تا نخست مادرش از نبات بخورد مر آنرا شیر بگرداند و آن وقت به کودک برساند پس آن کودک از علت خویش که نبات است دور است و مادرش او و میان علت او میانجی است لاجرم ضعیف است و مادر و پدرش که به نبات رسیده اند قوی اند و چون کودک به کشیدن غذا از نبات به میانجی مادر قوی شود آن وقت میانجی از میان برخیزد و او همچون مادر و پدر خویش گردد و ما دانیم که علت همه بودها کلمه باری سبحانه است و آن کلمه یکی است و معلول او به حقیقت بی هیچ میانجی یکی لازم آید تا باز به میانجی آن یک معلول دیگر معلولات پدید آیند بر مثال درختی که تخمی پدید آید تا باز به میانجی آن درخت از آن تخم شاخهای بسیار و برگها و بارها پدید اید پس آن نخستین معلول عقل بود که قوت علت خویش بی میانجی به تمامی پذیرفت و نفس از کلمه به میانجی عقل پدید آمد پس خلافی نیست اندر آنکه آنچ پدید آمدن او از چیزی دیگر به ذات او باشد شریف تر از آن چیز باشد که پدید آمدن او از چیزی دیگر به ذات او باشد شریف تر از آن چیز باشد که پدید آمدن او از چیزی دیگر به میانجی دیگر باشد و هرچند که اندر آن عالم خلاف نیست و آرام عقل و نفس بر کلمه باری است نام دومی از بهر آن برایشان اوفتاده بر کلمه باری است نام دومی از بهر آن برایشان اوفتاده است که نفس فایده پذیر است و عقل فایده دهنده است و اگر نه چنین بودی نام دومی برایشان نیوفتادی و هر دو خود یکی بودندی و اندر مردم خود این دو چیز موجود است که جز بدان نامها و معنی ها مریشان را از یکدیگر نتوان شناختن و آن آنست که هر مردمی را نفسی است که همی دانستی جوید و به نگاهبانی حاجتمند است و آن نگاهبان و دانش آموز او عقل است که چون نفس بر خویشتن سالاری کردن گیرد و ز جایگاه مخاطره نادانی پرهیزیدن گیرد گویند عاقل شد و عقل را جز به نفس پدید آمدن نیست و فعل نفس جز به جسد پیدا نشود پس این سه مرتبت به یکدیگر پیوسته است که پیدا شدن فعل نفس از راه جسد است و پیدا شدن اثر عقل بر نفس است و عقل را با جسد پیوستگی نیست بی میانجی نفس همچنانک از یکی سه پدید نیامد مگر به میانجی دو و چون نفس مردم بی عقل ناتمام و خوار است دانیم که اندر عالم علوی همین حال موجود است و نفس به عقل حاجتمند است