بخش ۱۰۱ - صف هفتاد و نهم

بباید شناختن که هستها نه از هست بجود باری سبحانه بود و آن جودی تمام بود که آفریدگار بدان رادی کرد بر هستها تا هر چیزی نصیب خویش از آفرینش بیافت چنانک خدای تعالی همی گوید از جواب موسی علیه السلام که مر فرعون را لعنه الله داد قوله تعالی قال ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی گفت ای فرعون خدای ما آنست که مر هر چیزی را آفرینش او بداد پس راه راست بنمود و چون قاعده دانسته باشی بدانی که از نیست شدن هستها بخل باری سبحانه ظاهر شود همچنانک بجود او تعالی جده نیست شدن هستها بود از نیست و نقصان اندر جود مبدع حق روا نیست و خردمند داند که چون بهست شدن نیست باری سبحانه نام رادی لازم آمد و این صفتی ستوده بود به نیست شدن هستها مرو را سبحانه نام بخیلی لازم آید که آن صفتی نکوهیده است و خدای را تعالی نامهای نیکوست و نامهای زشت نیست چنانک گفت قوله تعالی قل ادعوا الله و ادعوا الرحمن ایا ما تدعوا فله الاسماء الحسنی گفت بگو ای محمد که بخوانید الله را یا بخوانید رحمان را هر کدام خوانید مرو راست نامهای نیکو پس این آیت همی دلیل کند که خدای را نام زشت نیست و بخل از نامهای زشت است وز نیست کردن هست نام زشت به حاصل آید پس درست شد که نیست شدن هست روا نیست چنانک هست شدن هست رواست و گرما گوییم که هستها نیست شود و نیست خود علت پیدا شدن هستها بود پس گفته باشیم علت شود مر پیدا شدن نیست را آن وقت چنان باشد که گوییم معلول علت باشد مر پیدا شدن علت خویش را و این نه ممکن است بلکه نارواست پس هست نیست نشود چنانک نیست هست شد و نیز اندر هست شدن هستها از نیست پیدا شدن عقل و نفس است و وجود طبایع و مطبوعات است و زایش عالم از معادن و نبات و حیوان و مردم و ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ و شناسندگان توحید مبدع حق که بزرگتر است از همه فضیلتها و انواع حکمت و عجایب تدبیر را کاندر آن است که نهایت نیست و اندر نیست شدن هستیها باطل شدن نفس و عقل است و نایافته شدن طبایع و مطبوعات و زایش آن و نیستی شناسندگان توحید و ثواب و عقاب و ایزد تعالی دور است از باطل کردن حکمتهای خویش و روا نباشد از جود و جلال او پس هست نیست نشود چنانک نیست هست شد و نیز مر نیست را کرانه نیست و بی نهایت است آنچ پیش از هست شدن هستها بود و چون گوییم هستها نیست شود و مر هستها را نهایت است از بهر آنک یک کناره هست از آن جای است کز نیستی بهست آمده است و دیگر کناره اش این باشد کز هستی به نیستی شود پس ازین قیاس گفته باشیم که چیزها را نهایت علت شود مر پیدا شدن چیز بی نهایت را و بی کرانه اعنی که متناهی علت باشد چیز نامتناهی را و نامتناهی علت است مر متناهی را پس این محال باشد و درست شد که روا نباشد نیست شدن هستها – و این برهانی روشن است مر خردمند را والله اعلم و احکم