ناهید
مرجع تخصصی فرهنگی هنری برای داستان، شعر و کتاب صوتی فارسی ناهید بستری برای انتشار، خرید و شنیدن آثار ادبی و صوتی از نویسندگان، شاعران و خالقان مستقل است.
تمام حقوق محفوظ و متعلق به پلتفرم فرهنگی ناهید می باشد.
بخش ۴۵ - جلال الدین بلخی معروف به مولوی معنوی - رضاقلی خان هدایت | ناهید
شاعران / رضاقلی خان هدایت بخش ۴۵ - جلال الدین بلخی معروف به مولوی معنوی رضاقلی خان هدایت و هو جلال الدین محمدبن بهاءالدین محمد سلطان محققین و برهان مدققین است أبا عنجد از فضلای روزگار و علمای نامدار بوده بهاءالدین محمد والد ماجد مولانا اقتباس طریقت از حضرت شیخ الاکبر شیخ نجم الدین کبری نموده بود خواص و عوام آن مملکت را به وی اخلاص و ارادت بود به حدی که کثرت مریدین مایه خوف سلطان محمد خوارزمشاه گردید بالاخره به رنجش انجامید لهذا مولانا بهاءالدین بامتعلقین از بلخ به عزم حجاز هجرت گزید در نیشابور شیخ عطار را ملاقات و شیخ سفارش تربیت جلال الدین محمد به وی فرموده و مثنوی اسرارنامه به او عنایت نمود و در آن وقت جناب مولوی شش ساله بوده اند غرض بعد از زیارت مکه معظمه به استدعای سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی پادشاه روم در قونیه روم توقف گزین شدند بعد از چندی مولانا بهاءالدین وفات یافت و به روضه رضوان شتافت کمالات و فضایل مولوی به مرتبه ای رسید که هر روز چهارصد فاضل در زمره تلامذه در مدرس وی حاضر شدند بالاخره به خدمت شیخ شمس الدین تبریزی رسید و ارادت او را گزید و این کلمات مشهور و در اغلب کتب مسطور است کمالات آن جناب محتاج به تحریر و تقریر نیست مثنوی ایشان معروف است دیوانی مبسوط نیز به نام شیخ شمس الدین تبریزی تمام فرموده اند وفاتش در سنه ۶۷۲ و از اشعار آن جناب اختصارا این ابیات نوشته می شود
چنانکه آب حکایت کند ز اختر و ماه
ز عقل و روح حکایت کنند قالب ها
ای مرده ای که در تو ز جان هیچ بوی نیست
رو رو که عشق زنده دلان مرده شوی نیست
اول بدان که عشق نه اول نه آخر است
هر سونظر مکن که از آن سوی سوی نیست
شمع جان را گرو این لگن تن چه کنی
این لگن گر نبود شمع ترا صد لگن است
تو هر خیال که کشف حجاب پنداری
بیفکنش که ترا خود همان حجاب شود
کدام دانه فرو رفت در زمین که نرست
چرا به دانه انسانت این گمان باشد
حس چو بیدار بود خواب نبیند هرگز
از جهان تا نرود دل به جهانی نرسد
هزار مرغ عجیب از گل تو برسازند
چو ز آب و گل گذری تا دگر چهات کنند
ستاره نیست خدا را که در زمین گردد
که در هوای ویست آفتاب چرخ کبود
خنک آن قمار بازی که بباخت هرچه بودش
بنماند هیچش الا هوس قمار دیگر
خوش از عدم پرد همی این صدهزار مرغ
وز یک کمان همی پرد این صدهزار تیر
گر تو فرعون منی از ملک تن بیرون کنی
در میان جان ببینی موسی هارون خویش
بنمودمی نشانی ز جمال او ولیکن
دو جهان به هم برآید سر شور و شر ندارم
نه شبم نه شب پرستم که حدیث خواب گویم
چو غلام آفتابم همه ز آفتاب گویم
به سر مناره اشتر رود و فغان برآرد
که شدم نهان من اینجا مکنید آشکارم
تا عاشق آن یارم در کارم و بیکارم
سرگشته و پابرجا ماننده پرگارم
گویند رفیقانم کز عشق بپرهیزم
از عشق بپرهیزم پس با که درآویزم
قدحی دارم بر کف به خدا تا تو نیایی
همه تا روز قیامت نه بنوشم نه بریزم
دل من رفت به بالا تن من ماند به پستی
من بیچاره کجایم نه به بالا نه به پستم
من از برای مصلحت در حبس دنیا مانده ام
حبس از کجا من از کجا مال که رادزدیده ام
حاصل عمرم سه سخن بیش نیست
من نه خود آمدم اینجا که به خود باز روم
هرکه آورد مرا باز برد در وطنم
من از عالم ترا تنها گزیدم
روا داری که من تنها نشینم
لاف محبتت زنم تا نفسی است در تنم
گر به تمام عمر خود بی تو دمی زنم زنم
بعد هزار سال اگر برلحدم تو بگذری
مشک شود همه گلم روح شود همه تنم
تهمت دزد برزنم هر که نشانت آورد
کاین ز کجا گرفته ای آن ز کجا خریده ای
آینه ای خریده ای می نگری جمال خود
در پس پرده رفته ای پرده ما دریده ای
می گفت در بیابان رند دهل دریده
صوفی خدا ندارد او نیست آفریده
بر بیضه دل باش هان مانند مرغی دیده بان
کز بیضه دل زایدت مستی ذوق و قهقهه
اگر تو یار نداری چرا طلب نکنی
وگر به یار رسیدی چرا طرب نکنی
مباش خسته هستی خراب باش خراب
یقین بدان که خرابی است عین معموری
گه گه گمان بریم که این جمله فعل ماست
این هم ز تست مایه پندار ما تویی
جهان چون تو مرغی ندید و نبیند
که هم فوق بامی و هم در سرایی
از خلق جهان کناره می گیرد
آن را که تو در کنار می آیی
درین خانه نمی یابم جز او کس
انصاف بده که عشق نیکوکار است
زان است خلل که طبع بدکردار است
تو شهوت خویش را لقب عشق نهی
از عشق تو تا عشق رهی بسیار است
در مذهب عاشقان قرار دگر است
وین باده ناب را خمار دگر است
هر علم که در مدرسه حاصل گردد
کار دگر است و عشق کار دگر است
عشق آمد و شد چو خونم اندر رگ و پوست
تا کرد مرا خالی و پر کرد ز دوست
اجزای وجودم همگی دوست گرفت
نامی است ز من برمن و باقی همه اوست
در سینه هر که ذره ای دل باشد
بی عشق تو زندگیش مشکل باشد
با زلف چو زنجیر گره در گرهت
دیوانه کسی بود که عاقل باشد
الجوهر فقر وسوی الفقر عرض
الفقر شفاء و سوی الفقر مرض
جز من اگرت عاشق و شیداست بگو
ور میل دلت به جانب ماست بگو
گر هیچ مرا در دل تو جاست بگو
ور هست بگو نیست بگو راست بگو
شادباش ای عشق خوش سودای ما
خوشتر آن باشد که سر دلبران
که به دست خویش خوبانشان کشند
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیر شیر
صد هزاران دام و دانه است ای خدا
گر هزاران دام باشد هر قدم
چون تو با مایی نباشد هیچ غم
ما چو ناییم و نوا در ما ز تست
ما چو کوهیم و صدا در ما زتست
حمله مان از باد باشد دمبدم
حمله مان از باد و ناپیداست باد
جان فدای آنکه ناپیداست باد
گر بپرانیم تیر آن نی ز ماست
ما کمان و تیراندازش خداست
بی گره بودیم و صافی همچو آب
چون به صورت آمد آن نور سره
شد عدد چون سایه های کنگره
کنگره ویران کنید از منجنیق
تا رود فرق از میان آن فریق
جان بی معنی درین تن بی خلاف
هست همچون تیغ چوبین در غلاف
تا غلاف اندر بود باقیمت است
چون برون شد سوختن را آلت است
دیده ما چون بسی علت دروست
رو فنا کن دید خود در دید دوست
چرخه گردان را ندیدن ذلت است
پایه پایه رفت باید سوی بام
هست جبری بودن اینجا طبع خام
پای داری چون کنی خود را تولنگ
دست داری چون کنی پنهان تو چنگ
گر به صورت آدمی انسان بدی
احمد و بوجهل خود یکسان بدی
از که بگریزیم از خود ای محال
از که برتابیم از حق ای وبال
صورت و معنی چو شیر و بیشه دان
یا چو آواز سخن اندیشه دان
از سخن صورت بزاد و باز مرد
موج خود را باز اندر بحر برد
صورت از بی صورتی آمد برون
گر به جهل آییم آن زندان اوست
ور به علم آییم آن ایوان اوست
گر بگرییم ابر پر رزق وی ایم
ور بخندیم آن زمان برق وی ایم
ماکه ایم اندر زمان پیچ پیچ
چون الف کو خود ندارد هیچ هیچ
یاد آرید ای مهان زین مرغ زار
یاد یاران یار را میمون بود
خاصه کان لیلی و آن مجنون بود
این روا باشد که من در بند سخت
گه شما بر سبزه گاهی بر درخت
ای عجب آن عهد و آن سوگند کو
از حلاوت ها که دارد جور تو
نار تو این است نورت چون بود
ماتمت این است سورت چون بود
نالم و ترسم که او باور کند
عاشقم بر قهر و بر لطفش به جد
بوالعجب من عاشق این هر دو ضد
چند امانم می دهی ای بی امان
ای تو زه کرده به کین من کمان
یا مرا ز اسباب شادی یاد ده
حرف و گفت و صوت را برهم زنم
تا که بی این هر سه با تو دم زنم
گر طرب را باز دانی از بلا
ای گران جان خوار دیدستی مرا
زان که بس ارزان خریدستی مرا
هرکه او ارزان خرد ارزان دهد
گوهری طفلی به قرص نان دهد
مرد و زن چون یک شوند آن یک تویی
چون که یک ها محو شد بی شک تویی
از غم و شادی نباشد جوش ما
با خیال و وهم نبود هوش ما
باده در جوشش گدای جوش ماست
چرخ در گردش گدای هوش ماست
باده از ما مست شد نی ما ازو
قالب از ما هست شد نی ما ازو
این همه گفتیم لیکن در بسیج
گرچه از حلقوم عبدالله بود
کفر هم نسبت به خالق حکمت است
چون به ما نسبت کنی کفر آفت است
سوی من منگر به خواری سست سست
تا نگویم آنچه در رگ های تست
عقل خود را از من افزون دیده ای
تو من کم عقل را چون دیده ای
چونکه عقل تو عقیله مردم است
خودنه عقل است آن که مار و کژدم است
ظاهر این ره دارد و آن بی رهی
چون که بی رنگی اسیر رنگ شد
چون به بی رنگی رسی کان داشتی
این عجب این رنگ از بی رنگ خاست
رنگ با بی رنگ چون در جنگ خاست
اینت خورشید نهان در ذره ای
در حروف مختلف شور و شکی ست
گرچه از یک روی سر تا پا یکیست
از یکی رو هزل و دیگر روی جد
هر نبی و هر ولی را مسلکی است
لیک تا حق می برد جمله یکی است
نیستی بگزین گر ابله نیستی
هستی اندر نیستی بتوان نمود
مالداران بر فقیر آرند جود
بر بدی های بدان رحمت کنید
بر منی و خویش بینی کم تنید
علم چون بر دل زند یاری شود
علم چون بر تن زند ماری شود
اسم خواندی رو مسما را بجو
مه به بالا دان نه اندر آب جو
هرچه جز عشق خدای احسن است
گر شکرخواری است آن جان کندن است
از تو ای بی نقش با چندین صور
چون نظر در قرص داری خوریکی است
وان که شد محجوب ابدان در شکی است
ای برادر تو همه اندیشه ای
مابقی تو استخوان و ریشه ای
گر گل است اندیشه تو گلشنی
ور بود خاری تو هیمه گلخنی
هیچ گنجی بی دد و بی دام نیست
جز به خلوتگاه حق آرام نیست
افکن این تدبیر خود را پیش دوست
گرچه تدبیرت هم از تدبیر اوست
ای بسا کس را که صورت راه زد
قصد صورت کرد و بر الله زد
این جهان نیست چون هستان شده
وان جهان هست بس پنهان شده
دست پنهان و قلم بین خط گذار
اسب در جولان و ناپیدا سوار
آنچه پیدا عاجز و پست و زبون
وآنچه ناپیدا چنین تند و حرون
می درد می دوزد این خیاط کو
می دمد می سوزد این نفاظ کو
پیسه ها یک رنگ گردد اندرو
چون در آن خم افتد و گوییش قم
این منم خود خم اناالحق گفتن است
ای سلامت جو رها کن تو مرا
جان من کوره است و با آتش خوشست
کوره را این بس که خانه آتش است
باز دیوانه شدم من ای طبیب
باز سودایی شدم من ای حبیب
هر یکی حلقه دهد دیگر جنون
در وجود ما هزاران گرگ و خوک
صالح وناصالح و خوب و خشوک
حکم آن خو راست کاو غالب تراست
چون که زر بیش از مس آمد آن زر است
سیرتی کان در وجودت غالب است
هم بر آن تصویر حشرت واجب است
می رود از سینه ها در سینه ها
از ره پنهان صلاح و کینه ها
ما زبان را ننگریم و قال را
ما درون را بنگریم و حال را
ملت عشق از همه دین ها جداست
عاشقان را مذهب و ملت خداست
ای خنک آن کس که بیند روی تو
یا در افتد ناگهان در کوی تو
در بهاران زاد و مرگش در دی است
پشه کی داند که این باغ از کی است
بعد ازین دیوانه خواهم خویش را
هرکه گوید جمله حقند احمقی است
هرکه گوید جمله باطل آن شقی است
زان پیمبر گفت قدکل اللسان
ابلهان تعظیم مسجد می کنند
در شکست اهل دل جد می کنند
آن مجاز است این حقیقت ای خران
هیچ قومی را خدا رسوا نکرد
گر شود عالم پر از خون مال مال
جان نباشد جز خبر در آزمون
هرکه را افزون خبر جانش فزون
نور را هم نور شو با نار نار
جای گل گل باش جای خار خار
نفس اژدرهاست او کی مرده است
از نظرگاه است ای مغز وجود
تو یکی تو نیستی ای خوش رفیق
بلکه گردونی و دریایی عمیق
هر زمان دل را دگر رایی بود
آن نه از دی لیک از جایی بود
پس چرا ایمن شوی از رای دل
این هم ازتأثیر حکم است وقدر
دل تو این آلوده را پنداشتی
لاجرم دل ز اهل دل برداشتی
ای بسا معشوق کاید ناشناخت
پیش بدبختی نداند عشق باخت
مرگ هرکس ای پسر همرنگ اوست
پیش دشمن دشمن و بر دوست دوست
از تو رسته است ار نکوی است ار بد است
ناخوش و خوش در وجودت از خود است
نفی از یک چیز و اثباتش رواست
چون جهت شد مختلف نسبت دوتاست
هرچه از وی شاد گردی در جهان
از فراق او بیندیش آن زمان
زانچه گشتی شاد بس کس شاد شد
آخر از وی جست و همچون باد شد
هرکجا تو با منی من خوشدلم
هست صحرا گر بود سم الخیاط
آزمودم مرگ من در زندگی است
چون رهم زین زندگی پایندگی است
ان فی قتلی حیاتی فی الحیات
بدر می جویم از آنم چون هلال
صدر می جویم در این صف نعال
از نما مردم به حیوان سر زدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم
تا برآرم از ملایک بال و پر
از ملک هم بایدم جستن ز نو
آنچه اندر وهم ناید آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
محو گردد در وی و چون او شود
هیچ عاشق خود نباشد وصل جو
که نه معشوقش بود جویای او
چون درین دل برق مهر دوست جست
اندر آن دل دوستی می دان که هست
تشنه می نالد که کو آب گوار
آب هم نالد که کو آن آب خوار
جذب آب است این عطش در جان ما
ما از آن او و او هم ز آن ما
میل معشوقان خوش و خوش فر کند
عشق معشوقان دو رخ افروخته
کهربا عاشق به شکل بی نیاز
گاه می کوشد در آن راه دراز
قرب نی بالا و پستی رفتن است
قرب حق از حبس هستی رستنست
با دو عالم عشق را بیگانگی است
اندروهفتاد و دو دیوانگی است
مطرب عشق این زند وقت سماع
سخت مست و بی خود و آشفته ای
دوش ای جان بر چه پهلو خفته ای
غیر عقل و جان که در گاو و خراست
آدمی را عقل و جان دیگر است
جان گرگان و سگان از هم جداست
پس به صورت عالم اصغر تویی
پس به معنی عالم اکبر تویی
تو به هر صورت که آیی ایستی
که منم آن بالله آن تو نیستی
مرغ خویشی صید خویشی دام خویش
صدر خویشی فرش خویشی بام خویش
هین مرا مرده مبین گر زنده ای
در کف شاهد نگر چون بنده ای
موسی ام پنهان و من پیدا ز پیش
زیرکی ظن است و حیرانی نظر
هرکه او اندر نظر موصول شد
این خبرها پیش وی معزول شد
سایه را باآفتاب حق چه تاب
گرچه قرآن از لب پیغمبر است
هرکه گوید حق نگفت او کافر است
باده نی در هر سری شر می کند
آن چنان را آن چنان تر می کند
ای بسا ریش سفید و دل چو قیر
ای بسا ریش سیاه و دل منیر
بس منافق کاندرین ظاهر گریخت
خون صد مؤمن به پنهانی بریخت
عقل ضد شهوت است ای پهلوان
آن که شهوت می تند عقلش مخوان
اوج را برمرغ دام و فخ کند
یار غالب شو که تا غالب شوی
یار مغلوبان مشو هان ای غوی
غیر این ظاهر نمی بینم وطن
عمر کرکس سه هزار و پانصد است
مر کبوتر را چه باشد زان به دست
می بمیرد از کبوتر صد هزار
جمله پندارند کرکس باقی است
نی غلط کردند یک کس باقی است
می نماند زین جهان یک تار مو
هیچ کوزه گر کند کوزه شتاب
بهر عین کوزه نی از بهر آب
نقش ظاهر بهر نقش غایب است
و آن برای غایب و دیگر ببست
گر تو گویی کان صفا فضل خداست
نیز این توفیق صیقل زان عطاست
هر دل ار سامع بدی وحی نهان
حرف و صوتی کی بدی اندر جهان
گر به فضلش پی ببردی هر فضول
کی فرستادی خدا چندین رسول
بی جهت دان عالم امر و صفات
کان کلوخ از حسن گشته جرعه ناک
باده خاک آلودتان مجنون کند
صاف اگر باشد ندانم چون کند
جان چو بی این جیفه بنماید جمال
رنج بی حد لقمه خوردن زوحرام
آنکه ارزد صید را عشق است و بس
لیک او کی گنجد اندر دام کس
بس نکو گفت آن رسول خوش جواز
ذره عقلت به از صوم و نماز
زانکه عقلت جوهر است این دو عرض
این دو در تکمیل او شد مفترض
عقل جزوی عقل را بدنام کرد
کام دنیا مرد را ناکام کرد
هرکه در پوشد بدو گردد وبال
ای بسا نازا که او گردد گناه
افکند مر بنده را از چشم شاه
این نیاز از جسم لاغر می کند
صدر را چون بدر انور می کند
عشق آن شعله است کوچون برفروخت
هرکه جز معشوق باشد جمله سوخت
عمر و مرگ این هر دو با حق خوش بود
زندگانی بی تو جان فرسودن است
مرگ حاضر از تو غایب بودن است
بر حدث چون زد قدم دنگش کند
چون که دنگش کرد همرنگش کند
باز پیلم دید هندستان به خواب
از خراج امید برده شد خراب
رو رو اکنون زود زنجیری بیار
گر دو صد زنجیر آری بر درم
هین بنه بر پایم آن زنجیر را
سیرم از فرهنگ و از فرزانگی
هرچه غیر شورش و دیوانگی است
اندر این ره دوری و بیگانگی است
معنی مردم بر آتش حاکم است
لیک آتش را قشورش هیزم است
کوزه چوبین که در وی آب جوست
گفت فرعونی اناالحق گشت پست
گفت منصوری اناالحق و برست
آن انا را لعنت الله در عقب
وین انا را رحمت الله ای عجب
این انا هو بود در سر ای فضول
ای خدا آن کن که آنت می سزد
که به هر سوراخ مارم می گزد
آسمان شوابر شو باران ببار
آب اندر ناودان ناید به کار
ناودان همسایه در جنگ آورد
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو
ور خرد جبر از قدر رسواتراست
زان که جبری حس خود را منکر است
جامه اش سوزد بگوید نار نیست
جامه اش دوزد بگوید تار نیست
این که فردا این کنم یا آن کنم
این دلیل اختیار است ای صنم
پوزبند وسوسه عشق است و بس
ورنه کی وسواس را بسته است کس
ابلهان گفتند مجنون را ز جهل
حسن لیلی نیست چندان هست سهل
گفت صورت کوزه است و حسنمی
می خدایم می دهد از جام وی
باده از غیب است و کوزه این جهان
کوزه پیدا باده در وی بس نهان
جنبش ما هر دمی خود اشهد است
که گواه ذوالجلال سرمد است
ای برون از وهم و قال و قیل من
رحم کن بر وی که روی تو بدید
فرقت تلخ تو چون خواهد کشید
جمله عالم ز اختیار و هست خود
ننگ بنگ و خمر بر خود می نهند
جمله دانسته که این هستی فخ است
ذکر و فکر اختیاری دوزخ است
عاشقان را مذهب و دین نیستی
ای ز تو ویران مکان و منزلم
چون ننالم چون بیفشاری دلم
جان من بستان تو ای جان را اصول
زان که بی تو گشته ام از جان ملول
ای رفیقان راه ها را بست یار
جز که تسلیم و رضا کو چاره ای
او ندارد خواب و خور چون آفتاب
روح ها را می کند بی خورد و خواب
خانه خود را همی سوزی بسوز
کیست آن کس که بگوید لایجوز
من ندانم که تو ماهی یا وثن
من ندانم که چه می خواهی ز من
برگ کاهم پیش تو ای تند باد
من چه دانم که کجا خواهم فتاد
توبه را بار دگر سیلاب برد
دزد آمد پاسبان را خواب برد
این محالی باشد ای جان را سطبر
استخوان و پوست رو پوشست و بس
در دو عالم غیر یزدان نیست کس
چون که جمله از یکی دست آمده
این چرا هشیار و آن مست آمده
چون ز یک دریاست این جوها روان
این چرا نوش است و آن زهر روان
وحدتی که دیده با چندین هزار
جنبشی که دیده در عین قرار
نیست از عاشق کسی دیوانه تر
عقل از سودای او کور است و کر
گر طبیبی را رسد زین گون جنون
دفتر طب را فرو شوید به خون
طب جمله عقل ها منقوش اوست
روی جمله دلبران روپوش اوست
بحر وحدانی است جفت و زوج نیست
گوهر و ماهیش غیر موج نیست
نیست اندر بحر شرک و پیچ و پیچ
لیک با احول چه گویم هیچ هیچ
آن یکی که زان سوی و صفست و حال
جز دویی ناید به میدان مقال
هر شبی تدبیر و فرهنگم به خواب
همچو کشتی غرقه می گردد به آب
تا سحر جمله شب آن شاه ولی
خود همی گوید الست و خود بلی
گر به خویشم هیچ رأی و فن بدی
رأی و تدبیرم به حکم من بدی
وقت خواب و بیهشی و امتحان
چون الف چیزی ندارم ای کریم
جز دلی دل تنگ تر از چشم میم
آن الف چیزی ندارد غافلی است
میم دلتنگ آن زمان عاقلی است
مؤمن و ترسا یهود و گبر و مغ
جمله را روسوی آن سلطان الغ
خلق را چون آب دان صاف و زلال
وندر آن تابان صفات ذوالجلال
آن مبدل شد درین جو چند بار
عکس ماه و عکس اختر برقرار
جمله تصویر است عکس آب جوست
چون بمالی چشم خود خود جمله اوست
نقش ها گر باخبر گر بی خبر
کوزه گر با کوزه باشد کارساز
کوزه از خود کی شود پهن و دراز
صورت از بی صورت آمد در وجود
همچنان کز آتشی زاده است دود
فاعل مطلق یقین بی صورت است
صورت اندر دست او چون آلت است
تا به دریا سیراسب و زین بود
