هفت سؤال است اندرین پنج بیت از خاصیت ها و این هفت سوال سه قسم است بهری ازو معروف است و بهری ازو مجهول و بهری محال است اما آنک معروف است دو سوال است یکی کشیدن مقناطیس مر آهن را و دیگر بر میزیدن موش بر گزیده پلنگ و اما آنچه مجهول است دو سوال است یکی دفع کردن یاقوت مر وبا را و دیگر بر کندن زبرجد مر چشم افعی را و اما آنک محال است این سه سؤال است یکی شکستن سرب مر الماس را و دیگر ملازمت تب مر شهر اهواز را و سه دیگر غمگین نابودن هیچ کس اندر تبت و بدین سبب که این سؤالات برین سه نوع است همی گمان افتد که این بیت ها اندرین قصیده کسی بیفزودست بدانچ این نه سوال حکماست تا این مرد بدین سؤالات محالات آزمایش کردست اهل روزگار خویش را و ما بر هر یکی ازین سه نوع سوال بر اندازه آن سخن بگوییم به توفیق باری تعالی و تقدس
و اما جواب ما مرین سوال را از خاصیت مقناطیس که مر آهن را بکشد آنست که گوییم از آن سنگ بخاری است بیرون آینده لزج اندر کشنده که بجز آهن اندر نکشد و مخالف است آن بخار مر آهن را بطبع با آنک بدو اندر آویزنده است همچنانک نم هوا مخالف است مر پنبه و کاغذ را وزین هر دو اندر آویزنده است و چواز بخار آن مقناطیس به آهن رسد اندر آویزد و چو مخالف است مر او را چو بدو رسد ازو بگریزد و باز گردد و به بازگشتن مر آهن را کز اندر آویخته باشد با خویشتن بیارد دلیل بر درستی این قول آنست که چون مر آن سنگ را به نزدیک خرده آهن که سونش گویند بدارند آن جزوهاء سونش سوی او دویدن گیرد و بخار باشد که پراگنده رود تا همی سونشهای پراگنده را بیابدو چون آن سنگ را به سیر کوفته بیالایند نیز آهن را نکشد البته و سیر چیز مسدد است که چو مر او را به چیزی اندر مالند بر آن چیز از آن سیر پودگکی و پوستکی بگیرد که بخار را باز دارد چنانک ماهی گیران به زمستان سر و دست ها را تا به بازوان به سیر کوفته همی آلایند تا مسام ها بسته شود و بخار از دست بیرون نیاید و چو بخار اندر پیخسته بماند گرم شود و بتوانند دست را به آب سرد اندر کردن و چو آن سنگ را به سیر کوفته بیالایند آهن را نکشد دانستیم کز آن سنگ بخاری بود که همی بیرون شدی تا کنون چو آن سیر مر منافذ آن بخار را بگرفت نیز همی بیرون نیاید و آهن را نکشد و نا کشیدن مقناطیس مر آهن را سپس از مالیدن سیر اندرو ما را گواهی داد بر آنک ازو بخاری همی بیرون آمد کآن بخار هم به آهن اندر آویخت و آنگه ازو همی بگریخت تا او را همی بسوی مقناطیس کشید و نیز این حال گواهی داد بر آنک آن سنگ همی آهن را سوی خویش کشد نه آهن مر آن سنگ را همی سوی خویش کشد که میان طبیعیان خلاف است اندر آنک مقناطیس همی آهن را بکشد یا آهن مقناطیس را ونیز کهربا که او صمغ درختی است مر او را خاصیت آنست که گاه همی سوی خویشتن کشد وز کهربا نیز همی بخاری بیرون آمد کآن بخار همی جز به کاه اندر نیاویزد وچو به کاه رسید و درو اندر آویخت ازو بگریزد و اورا بسوی کهربا بکشد و کاه ازو سوی کهربا جهد
و نیز خاصیت آنست میان زاگ که او خاکی است و میان مازو کو بار درخت است که چون با یکدیگر آمیخته شوند سپس از آنک هر دو زرد اند سیاه به غایت شوند و این معنی را طبیعیان هیچ وجهی نیافتند جز انک گفتند هم زاگ و هم مازو را مژه مزه تند و گیرنده است از آن همی سیاه شوند و این حجتی سست است از بهرآنک این دو مژه از راه چشیدنی یکی اند و خلاف مر ایشان را پس از آمیختن اندر یکدیگر همی پدید آید کآن دیدنی است و چشیدنی نیست
جواب ازین سؤال با انک اگر روا باشد از خاصیت سوال کردن نیز روا باشد که ما بپرسیم و بجوییم که چه خاصیت است اندر دانه خرما که چو زیر مشتی خاک اندر کنندش وآب بر او رسد یک سرش به زمین فرو شود و یک سرش به هوا بر آید و انک او به زمین فرو شود خاک و آب به خویشتن کشیدن گیرد و مر آن را از خاکی و آبی و به صورت هاء چوب و برگ و لیف همی گرداند و بسوی آن سر دیگر به هوا همی فرو سپوزد آنرا درختی چو مناره ای بر پای کند و هر سال پانصد من و بیشتر و کمتر از خاک و آب را خرمای لطیف گرداند و چوب کند و بیش از صد سال برین صنع بماند و مر دانه زردآلو را این خاصیت نیست بل اورا خاصیت دیگر است خاک و آب را زردآلو کند چنانک مقناطیس را خاصیت آهن کشیدن است و بلور را این خاصیت نیست بل خاصیت او انست کز شعاع آفتاب آتش پدید آرد و وگر عجب نیست که دانه خرما خاصیتی یافته ست که مر خاک و آب را بدان خاصیت از قعر زمین همی برکشد و بر روی زمین چو مناره ای به پا کندش و صد سال بر پای بداردش و هر سال به خروار ها فراوان خاک و آب و خرما سازد که اندرآن خرما از خاکی و آبی هیچ چیز نباشد چه عجب است که سنگی به خاصیتی که یافته ست از آفرینش مر پاره آهن را سوی خویش کشد بی آنک حال او را بگرداند وزو چیزی دیگر کند وزین چه سؤال آید و همین است سخن اندر هر چیز از تخم نبات و نطفه حیوان و خایه مرغان کز آن مر هر یکی را دیگر صنعی ست و خاصیتی که مردم باشرف خودکه یافته ست از آن عاجز است و هیچ کس را ازآن همی سوال نیاید و اگر کسی از آن سوال کند جوابش آن باشد که آن آفریده خداست بیهوده مگوی و روح نمای کسی چگونه سؤال کند که نهاد او بر آنست
و اما جواب سؤال آنک موش همی بر گزیده پلنگ بر میزد آنست که گوییم این شگفتی مردمان را بدان همی آید ازین که چنین نیست که ایشان همی گمان برند و گوییم میان بهری از جانوران دوستی است و میان بهری دشمنی چنانک میان زاغ و میان بوم دشمنی است که بوم به شب بیند و به روز نبیند و زاغ به روز بیند و به شب نبیند و بوم به شب بیاید سوی زاغان که بر درختی جمع شده باشند و زیشان یکان یکان همی بگیرد و سر همی گسیلد و همی افکند و ایشان او را همی نبینند و بوزنه مر گربه را دوست دارد که گربه را به کنار گیرد و همی بوسدش و سگ گربه را دشمن دارد و این دوستی ها و دشمنی ها جبلی است بی علت پس همچنین میان پلنگ و موش نیز دوستی از آفرینش هست و موش بدانک گزیده پلنگ را بجوید نه آن خواهد که بدو میزد بل خواهد که آن آلودگی دهان پلنگ را بلیسد و چو از آن بازدارندش حیلت کند و به دیوار و بام بر شود تا بوی آن بیابد و چون بر آن گزیده رسد و بوی آن بیابد از شادی گمیز بر آن بیندازد و خواهد که چیزی ازو بدان لعاب و اثر پلید برسد همچنانک چو سگان جفت خواهند گرفتن هر کجا آن سگ ماده گمیز افکند آن دیگر که مر اورا همی جوید از آرزوی رسیدن تا بر آن جای که آن گمیز آمده است چو بدانجا برسد بر آن گمیز نیز بمیزد و آن ظاهر ست و مکشوف و شیخ نخشبی اندر کتاب محصول گفته است که چو دندان پلنگ را بر در سوراخ موش بدارند موش از سولاخ باژگونه بر آید دم پیش و سر ازپس واگر پاره ای پیه پلنگ اندر خانه بنهی هرچ بدان حوالی موش باشد آنجا آید و همی کشندشان و ایشان خویشتن را بدان همی افکنند همچنانکه زاغان خویش بر بوم همی افکنند و به دام اندر همی مانند
این شگفتی نیست ولکن حد عامه را گفتند موش همی خواهد که به گزیده پلنگ بر میزد ازین سخن متحیر شدند و اگر موش را یله کنندی تا بدان گزیده فراز آیدی وآن را بلیسدی وبر آن نمیزدی و اگرکه موش که او را با پلنگ این محبت است بوی لعاب آب دهان پلنگ بیابد چه عجب است چو همی بینیم که گربه همی بوی موش بیابد و میان گربه و موش نیز دوستی آفرینش است و گربه موش را همی از دوستی خورد نه از دشمنی چنانک گربه بچه خویش را همی خورد از دوستی و هر خورنده ای مر خورش خویش را از دوستی خورد نه از دشمنی چنانک گرسنه طعام را و تشنه آب را از دوستی و موافقت خورد نه از دشمنی و مخالفت اگر موش تواندی پلنگ را بخوردی از دوستی چنانک خویشتن را بر بوی دهان آب او هلاک کند این است جواب آن دو سؤال خاصیتی که آن معروف است میان خاص و عام
و اما جواب اهل تأیید علیهم السلام مر سؤال خاصیت مقناطیس را که آهن را همی کشد بیرون از دیگر جواب هاست که گفتند سنگ قبله اهل دین اسلام است آنک نام او مقام است چنانک گفت قوله و اتخذوا من مقام ابرهیم مصلی همی گوید که از جای ایستادن ابراهیم نمازگاه و قبله گیرند و جای استادن ابراهیم علیه السلام نبوت بودی فرزند او محمدالمصطفی صلی الله علیه و آله و سلم بر آن جای استاد که جدش استاده بود و بر اثر او رفت اندرین راه چنانک خدای گفت قوله ثم اوحینا الیک ان اتبع مله ابراهیم حنیفا و ما کان من المشرکین پس تأویل این آیت که گفت مقام ابراهیم را قبله گیرند آن بود کز پس رسول روند و طاعت مر او را دارند و او علیه السلام مر خلق را بدان سنگ اشارت کرد تا بدانند که آن سنگ بر او علیه السلام مثل است و نیز ستودگان دیگر خدای تعالی متابعان اویند نه آنها که روی سوی او کنند چنانک گفت قوله الذین یتبعون الرسول النبی الامی
و آهن قوی تر گوهر ی ست و آلت حرب ازوست و منافع مردم اندرو بسیار ست چنانک خدای تعالی همی گوید قوله و انزلنا الحدید فیه باس شدید و منافع للناس و باس جنگ و سختی باشد و باس و سختی کآن را خدای تعالی همی اندر آهن گوید از امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام است که از او ترسیدند دشمنان خدای چنانک خاص و عام بدان مقر است وز خلق رسول علیه السلام مر او را گزید و مر او را به خویشتن کشید چه بدانچ با او مصاهرت کرد تا امروز فرزندان او فرزندان رسول اند و چه مر او وصی خویش به غدیر خم و همگان را به ولایت او اشارت کرد
پس ظاهر کردیم که مقام ابراهیم که آن سنگی است بر رسول که بر مقام ابراهیم او استاد مثل بود و درست شد که رسول ممثول سنگ بود و درست کردیم که باس شدید مر امیرالمومنین را بود و خدای تعالی باس شدید مر آهن را گفت و چو رسول از خلق علی را به خویشتن کشید چه به مصاهرت و چه به وصایت پیدا آمد که امیرالمؤمنین علی ممثول آهن بود چه درست شد که رسول به منزلت مقناطیس عالم دین بود و امیرالمؤمنین به مرتبت آهن عالم دین بود و چنانک مقناطیس اگر چه بسیار جواهر باشد جز آهن را به خویشتن نکشد مقناطیس دینی نیز از بسیاری از امت جز مر این آهن را به خویشتن نکشید و گفتند اندرین عالم نفس حسی مقناطیس لذت ها حسی است که این لذت ها اندرین عالم از بهر او همی آرند به تمامی لذات حسی جز مردم همی نرسد پس دانستیم کز بهر مردم همی آید این همه لذت ها و رسول مقناطیس حکمت هاء الهی بود که مر آن را از عالم عقل سوی خویش کشید
و اما اندر تأویل خاصیت موافقت که میان پلنگ و میان موش است اندر هلاک مردم قوم اهل تأیید علیهم السلام آنست که گفتند پلنگ بد خوی جانوری ست و کم منفعت تر جانور ی ست مردم را اندر مقابله آهن که بیش منفعت تر گوهری ست مردم را و پیسگی پوست پلنگ دلیل است برآنک آن مثل است بر مردمی که به دل پیسه و مخالف باشند و موش زیانکار تر چرنده ای ست مردم را و این هر دو جانور مثل ها اند بر دو مخالف مرد حق که او رسول بود و میان ایشان موافقت بود اندر مخالفت مر رسول را چنانک موافقت میان موش و پلنگ اندر آزردن و برنجانیدن مردم است پس همچنان که بر مردم واجب است از موافقت پلنگ و موش حذر کردن اندرین عالم نیز بر پرهیزگاران واجب است مر پلنگ را و موش را اندر عالم دین شناختن و ازیشان بپرهیز بودن و هر یکی از جانوران عالم بی سخن مثل ها اند مر گوناگون مردمان مختلف الأخلاق را که هستند و همچنان که از جانورانی که مردم را مخالف اند اندرین عالم حذر واجب است از مردمانی که نیز مانند آن جانوران اند اندر عالم دین حذر کردن واجب است چنانک خدا تعالی همی گوید قوله و ما من دابه فی الارض و لا طایر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم همی گوید هیچ چرنده نیست اندر زمین و نه پرنده که بپرد به دو پر خویش مگر که ایشان امتان اند همچو شما پس بر عقلا واجب است پلنگ و موش و مردم را بشناختن و مار و کژدم را که اندر صورت مردمی اند دانستن وزیشان بر حذر بودن و اگر کشتن مار بر ما واجب است به اتفاق مردمان کشتن کافران بر ما واجب است به فرمان خداء تعالی پس کافر مار تر از مار ست از بهر انک اورا همی به فرمان خدای باید کشتن که دست باز داشتن از فرمان او کفر است و ناکشتن مار کفر نیست و منافق و کافر اندر یک مرتبت اند به قول خدا تعالی که گفت قولة یا ایهالنبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم و این بیت ها اندر مشابهت مردمان بدگر جانوران مراست شعر
ای کهن گشته در سرای غرور
خورده بسیار سالیان و شهور
که شناسد که چیست از عالم
غرض کردگار فرد غفور
چو زمین بر شکستگی ست چرا
آسمان بی تفاوت است و فطور
تو چه گویی که مر چرا بایست
این همه خاک و آب و ظلمت و نور
تا پدید آید اشتر و خر و گاو
مار و ماهی و کژدم و زنبور
آن یکی بر جهد چو بوزنگان
پای کوبد به نغمت تنبور
یا ز بهر یکی که پنجه سال
عمر بگذاشت بی نماز و طهور
مر ترا خانه ای دریغ آمد
زین فرو مایگان و اهل شرور
پس چه گویی زبهر ایشان کرد
آسمان و زمین غفور و شکور
تو یکی هند باج ندهی شان
چون دهدشان خدای حور و قصور
این گمان خطا و نا خوب است
دور باش از چنین گمانی دور
گرت هوش است و دل ز پیر پدر
سخنی خوب گوش دار ای پور
عالمی دیگر است مردم را
سخت نیکو ز جاهلان مستور
اندرو بر مثال جانوران
مردمانند از اهل علم نفور
غرض ایزدی حکیمانند
وین فرومایگان خس اند و قشور
دزد مردان بسان موشانند
وین سبکسار مردمان چون طیور
پاک مردان چو ماهی اند خموش
ژاژ خایان خلق چون عصفور
حکمت و علم بر محال و دروغ
فضل دارد چو بر حنوط بخور
خامشی از کلام بیهده به
در زبور است این سخن مسطور
کار تو کشت و تخم او سخن است
بدروی بر چو دردمند بصور
گر بترسی ز نا صواب جواب
وقت گرفتن صبور باش صبور
و اما سخن ما اندر جواب و سوال کزین دو خاصیت مجهول کردست این مرد کز آن یکی گردانیدن یاقوت است مر وبا را و دیگر برکندن زمرد است مر چشم افعی را آنست که همی گوییم این هردو که همی گویند مجهول است و اگر این سوال از گرم نا شدن یاقوت سرخ بودی به آتش کآن معلوم است صواب تر بودی از آنک از گردانیدن او مر وبا را که این مجهول است و به وقت او بسیار مردمان از وبا برهند بی یاقوت و اگر چنان بودی کز وبا جز آنکس نرستی که یاقوت داشتی آنگاه این سؤال درست بودی
و ما نشنودیم که کسی زبرجد پیش چشم مار بداشت و چشم مار از آن بترکید البته کسی برین معنی گفته است این بیت ها
اگر دو دیده افعی به خاصیت بکند
بدانگهی که زمرد بدو برند فراز
من این ندیدم و دیدم که میر دست بداشت
برابر دل من بترکید چشم نیاز
گوییم کاین سخن نیکو و تأویل پذیری ست و هر سخنی که آن به میان عام معروف است به گفته حکما مثلی است که وی اندر عالم میان عام افتاده باشد که بر سبیل رمز گفته باشند مر طلاب حکمت را چنانکه حدیث سیمرغ معروف است که عامه گویند او زپس کوه قاف است و چو قیامت نزدیک آید بیرون آید و چنانک گویند آفتاب چو فرو شود به زیر عرش خدای شود و نزدیک حکما عرش خدای فلک البروج است که آفتاب زیر اوست و چنانک گویند پریان نیکو رویان اند وز مردمان پنهان ند و آن دانا آنند که صورت علم ایشان نیکوست و جهال مر آن صورت را که مر ایشان راست نتوانند دیدن
و جواب اهل تایید مر این دو سؤال را آنست که گفتند از جواهر فسرده ناگدازنده نخست یاقوت سرخ آنگاه زبرجد شریف تر از دیگر جواهر است همچنانک از جواهر گدازنده زر شریف تر است آنگاه سیم وز ستوران دو ستور شریف تر است نخست اشتر آن گاه اسپ و از نبات ها دو نبات شریف تر است نخست خرما آنگاه انگور و از جای ها دو جای شریف تر است نخست مکه آنگاه مدینه و از ستارگان دو ستاره عظیم تر است نخست آفتاب و آنگه مهتاب
و گفتند هر یکی ازین دوگانه مثل است بر دو مرد کز مردمان ایشان شریف تر اند و گفتند چو از هر موجودی دو موجود بر ترتیب شریفت ر ست از دیگر موجودات روا نباشد که دو مرد از دیکر مردمان شریف تر نباشد از بهر انک عظیم تر موجودی مردم است که غرض صانع از ایجاد موجودات همه اوست پس گفتند کز مردمان دو مرد شریف تر است یکی رسول و دیگر وصی ازو دلیل بر شرف این دو تن بر همه خلق آن آوردند که شرفا خلق همه فرزندان ایشانند نیز هیچ مردی نیست از جملگی خلق که اندر دین اسلام اند بانگ نماز کآن منادی خدای ست همی نشنود که گویند به اقرار به وحدانیت خدای برابر ذکر این دو تن را که مؤذنان بانگ همی کنند هر شبان و روزی پنج وقت نماز که آن وقت ها را بر جملگی وقت ها و زمان ها شرف است و بر سر مناره به آواز همی گویند محمد رسول الله علی ولی الله
پس گفتند کز جواهر یک یاقوت و دیگر زبرجد مثل اند زین دو گزیده خدای و معنی گردانیدن مر وبا را از آنکس که یاقوت را دارد مثل است بر گردانیدن رسول مر غالب خدای را که آن عظیم تر وبای است از آن کس که دین او دارد و گفتند که معنی بر کندن زبرجد مر دیده مار را که او دشمن مردم است و عامه گویند آدم را علیه السلام از بهشت او بیرون افکند این نیز مثل آنست که چو مار دینی به زبرجد دینی اندر نگریست چشم بصیرتش را زبرجد دین برکند تا راه حق را ندید و بی چشم بماند وهر چند پیش رسول آمد مر او را راه نتوانستی نمودن سپس از آنک حق را منکر شده بود چنانک خدای گفت قوله افانت تهدی العمی ولو کانوا لایبصرون این جوابی دینی است تأویلی که مرین را جز کسانی که هوش نفسانی شان گشوده شد نتوانند شنودن
و اما سخن ما اندرین سه سؤال کز آن یکی شکستن سرب گفت الماس را و دیگر گفت به شهر اهواز از تب کسی خالی نماند و سه دیگر گفت به تبت اندر هیچ کس غمگین نباشد آنست که گوییم همانا این سؤال ها او به قصد گفته ست تا ضعفا علم طبایع بدین غره شوند و هوسی بگویند اندر جواب این و گواه بر آنک سرب الماس را نشکند از سوده گران توان یافتن و از گوهر سوراخ کنان که الماس را ایشان کار بندد و الماس را سرب نشکند بل سرب را بر سندان نهند پهن کرده و الماس را برسه سرب بنهند آنگه بوسیله پولاد آبدار و خایسکی مر آن را بر آن سرب بشکنند تا چو شکسته شود بر آن سرب اندر بماند و بجهد کآن گوهر خشک و سخت جهنده است اگر بر سندان بشکنندش سندان را ریش کند مگر کسی بشنوده ست یا از دور بدیده ست پنداشته ست که الماس را سرب بشکند واین چیزی پوشیده نیست و مرین سؤال را به ظاهر هیچ معنی نیست و میان خلق این سخن معروف نیست تا مر آن را تأویل باشد سخن برین از آن کوتاه کنیم
و دلیل بر آنک روا نیست که شهری باشد چو اهواز کآن قصبه خوزستان است و اندر او بسیار هزار مرد است همه مردمان اندرو با تب باشند سپس از آنک من خود آنجا بودم و هیچ تب ندیدم نه خویشتن را و نه بسیار مردم را آنست که گوییم تب مردم را زآن آید که مزاج از اعتدال بیرون شود بسوی زیادت یا بسوی نقصان و مردم بدان سبب رنجه شوند و طعام نتوانند خوردن و اگر کودک یا بزرگ باشد تنش به نقصان افتد و اگر چنین جایی باشد که هیچ کس اندرو تن درست نباشد کودکان اندرو بزرگ نشوند و هیچ کس قوی و شادمانه نباشد و هیچ کس را رغبت نیوفتد که بدان شهر شود از بیم بیماری و این محال است بل به اهواز از آن مردم تن درست و قوی و شادمانه هست بی هیچ تب و اگر شهری چنین باشد که همیشه اهلش بیمار باشند آنجا نه طبیب باشد و نه دارو و این محال است نه موجود ست و نه معروف است میان خلق و این مرد طبیب پیشه بوده ست این سخن محال باشد بل از اطبا محال تر باشد
و دلیل بر آنک محال است گفتن که به تبت هیچ کس غمگین نباشد آنست که اگر شهری باشد که مردمان آن شهر هیچ کس غمگین نباشد میان آن مردمان نه خویشی باشد و نه مهربانی و نه نیز جنگ باشد میان ایشان و نه خصومت و مر ایشان را نه ملک باشد و نه زن و نه فرزند و نه حمیت بل بر مثال ستور باشند از بهر آنک کسی که مر اورا برادر یا فرزند یا پدر بمیرد او غمگین نشود و اگر زن و فرزندش را ببرند او را غم نیابد و اگر مالش غارت کنند تیمار ندارد او گاوی باشد مردم نباشد و تبت از ما بدین دوری نیست که چنین محال از حال اهل آن زمین به گزاف یک تن بگوید که بشاید پذیرفتن بل تبت ولایت عظیم است و آنجا سلطان است و لشکر ست و خردمندان اند و هر کجا لشکر و سلطان باشد و مردمان خراج گزار باشند واجب نیاید که چو ستوران باشند و نیز هر کجا غم باشد شادی نیز باشد از بهر آنک شادی از یافتن چیزی آید کز نا یافتن او غم آید و چو کسی باشد اگر پسرش بمیرد و مالش ببرند اندوهگن نشود واگر نیز پسری آید یا مالی دهندش شادمانه نباشد پس خود بایستی که مردمان تبت نه غم دانستندی و نه شادی و این نه سخن حکماست بل هذیان است
