آورده اند که در شهر بخارا پادشاهى بود و آن پادشاه را برادرى بود و پادشاه دخترى داشت و برادر پادشاه هم پسرى داشت در حال طفولیت آن پسر و دختر با هم عهد میثاقى بسته بودند که آن پسر بغیر از آن دختر زن نگیرد و دختر نیز بشرح ایضا چون مدتى از این عهد بگذشت برادر پادشاه وفات یافت وزیر پادشاه فرصت یافته دختر آن پادشاه را از براى پسر خود به خواستگارى عقد نمود اما چون پسر برادر پادشاه این مقدمه را استماع نمود پیغامى به دختر عمو فرستاد که مگر عهد قدیم را فراموش کرده اى در جواب پیغام داده بود که اى پسر عم خاطر را جمع دار که من از توام و تو از من اما چون اطاعت پدر امری است واجب لا علاج راضى به پسر وزیر شدم اما در شب عروسى وعده ى ما و شما در پشت درخت گل نسترن که از گل هاى باغچه حرم است چون این خبر به پسر رسید خوشحال گردید و صبورى پیش گرفت چون مدتى از این بگذشت وزیر اسباب عروسى درست کرده عروس را در خانه داماد آورد در همان شب برادر زاده ى پادشاه کمندى را برداشته که شاید خود را داخل باغ نماید قضا را مشعل داران را دید که مشعل ها روشن ساخته جمع کثیرى از خدم عروس و داماد در تردد بودند پسر فرصت یافته خود را در زیر درخت گل موعودى پنهان ساخت چون نیمى از شب بگذشت و خدمه ها آرام گرفتند و داماد خواست که با دختر نزدیکى نماید دختر عذرى آورده آفتابه برداشت و از قصر بیرون آمد که رفع قضاى حاجت نماید بدین بهانه خود را خلاص و بى نهایت دل دختر در فکر بود که آیا پسر آمده یا نه و چنانچه داخل باغ شده باشد خوبست والا که مشکل است دختر با تفکرات بسیار در خیابان می رفت تا اینکه به درخت گل موعود رسید چون پسر صداى پاى دختر را شنید برخاست و نگاه کرد دختر را دید رفت و خود را در قدم دختر انداخت دختر گفت الحال محل تواضع نیست بیا تا به طویله رفته دو سر اسب به زیر زین کشیده سوار شویم و بدر رویم پسر با دختر آمد قضا را مهتران در خواب بودند دو سر اسب زین نموده و زر و جواهر بسیار در حقه گذارده سوار شدند و روى در راه نهادند آما پسر وزیر که داماد باشد دو سه ساعت انتظار عروس را کشید دید که دختر دیر کرد از حجله بیرون آمد و هر چند تفحص کرد اثرى از آثار دختر ندید پریشان گردید و ترک خانه ى پدر و اوضاع زندگى را کرده در همان شب و همان وقت در طویله آمد و سوار اسب گردید و سر در پى دختر نهاده روانه شد موش گفت اى گربه حال این قضیه نقل ما و توست اگر پسر در حجله دست از دختر بر نمی داشت اکنون چرا سرگردان می شد گربه چون این سخن از موش شنید به فکر فرو رفت و فریاد بر آورد و گفت اى موش بر من استهزاء می کنى و حالا که مرا در خانه ى خود نگاهداشته اى دام سرور و تمسخر فرو گذاشته اى امیدوارم که خداوند عالمیان مرا یکبار دیگر بر تو مسلط گرداند موش گفت اى شهریار بزرگان را حوصله از این زیاده می بایست باشد به یک خوش طبعى و شوخى از جاى در آمدى خاطر جمع دار که مخلصت برجاست چرا نپرسیدى که بر سر دختر و پسر چه آمد تتمه ى حکایت چون دختر و پسر از شهر بیرون آمدند طى منازل و قطع مراحل نمودند تا به ساحل گاه رسیدند از اتفاق کشتى مهیا ایستاده بود کشتیبان را به مشتى زر و جوهر رضا نمودند و سوار کشتى شدند و راه دریا را پیش گرفته و این شعر را می خواندند
کشتى بخت به گرداب بلا افکندیم
تا مگر باد مرادش ببرد تا ساحل
ناخدا را چه محل گر نبود لطف خداى
باد طوفان شکند یا که نشیند در گل
قضا را چون به میان دریا رسیدند به خاطر دختر رسید که در آن حال که حقه ى زر را در آوردند و زرى به ناخدا دادند حقه را فراموش کرده در ساحل مانده چون این واقعه را پسر شنید سنگى بر آن کشتى بسته سوار بر سنبک گردید و برگشت که حقه ى زر را یافته بردارد و برگردد
بعد از رفتن پسر طمع ناخدا به حرکت آمده به خود گفت این دختر را خدای تعالى نصیب من کرده است از نادانى آن شخص بود که این در گرانمایه را رها کرد و به طلب زر رفت
ناخدا نزدیک دختر شد و خواست نقاب از روى دختر بردارد دختر بسیار عاقل و دانشمند بود با خود فکر کرد که در این وقت اگر تندى کنم مرا در دریا
خواهد انداخت پس باید به حیله و تزویر او را به خواب خرگوشى برده هم دفع لوقت کنم زیرا تندى و تیزى بکار نمی آید
پس در آن دم به کشتى بان گفت
اى مرد من از آن توام اما به شرطى که عقد دایمى که آیین عروسى است نماییم چرا که فعل حرام از راه عقل و مروت دور می باشد کشتى بان به زبان قبول دار شد و لنگر از سر زورق تمام برداشت و چادر کشتى را بر سر باد کرد و متوجه وطن خود شد
اما راوى گوید و روایت کند که چون پسر به ساحل رسید از خاطرش خطور کرد که اى دل غافل کدام دانه در و گوهر عزیزتر از آن در گرانمایه خواهد بود که تو از دست دادى و به طلب زر و زیور آمدى پشیمان شده زر را هم نیافته باز گردید چون بدان موضع رسید که کشتى را گذاشته بود از کشتى نشانى ندید مضطرب و سرگردان گردیده آن سنبک را روانه نمود و در تفحص دختر روانه شد
اى گربه اگر آن پسر مثل تو احمق نبود در کشتى چنان گرانمایه دخترى را از دست نمی داد و از پى زر روان نمی شد که آیا زر را ببیند یا نبیند و به این مصیبت هم گرفتار نمی شد
اى گربه معامله ما و تو چنین است که مرا به صد حیله بدست آوردى و عاقبت به فریب و طمع قورمه و یخنى از دست بدادى الحال اضطراب و بی قرارى سودى ندارد و فایده ای نخواهد داد
سر رشته ى هر کار که از دست بدر شد
پس یافتنش نزد خرد عین محال است
کى رشته ى تدبیر کس از دست گذارد
آنکس که بدو مرتبه ى عقل و کمال است
گربه چون این سخن را شنید فریاد و فغان برداشت و چنگال بر زمین می زد و دم از اطراف مى جنباند موش دید که گربه بسیار مضطرب است گفت اى شهریار من قبل از این عرض کردم که بزرگان از براى چنین امرهاى سهل از جاى بر نمی آیند و کم حوصله نمیباشند و به فرض وقوع از براى خود نمی خرند
گذشته عمر شدى بین که وقت رفتن هوش است
ندیده و نشنیده نصیب دیده و گوش است
شده است سست دو زانو و باز ریخته دندان
هنوز در دل تو آرزوى کشتن موش است
اى گربه خاطر جمع دار و از راه بدگمانى عنان معطوف دار و به شاهراه صدق و صفا طى مرحله ى انصاف و مروت کن و به طمع خامى چرا هوش از دست بدادى بنده از براى تو نقل می کنم بگذار تا که حکایت به اتمام رسد تا که بدانى که بر سر دختر و کشتیبان چه آمد اى گربه چه شود که دمى ساکت شوى تا بنده این نقل از براى تو تمام کنم و اطعمه هم پخته گردد تا سفره بیاورم اى گربه چون کشتیبان دختر را برداشته می رفت و به ساحل دریا رسید دختر گفت اى مرد تو را در وطن خود قوم و خویشى هست یا نه کشتیبان گفت بلى دختر گفت پس کشتى را در اینجا باید لنگر افکنى و به شهر رفته از قوم و خویش خود چند نفر را برداشته بیاورى و مرا به خانه خود برى آن مرد کشتیبان سخن دختر را قبول کرد و روانه ى وطن خود گردید که چند نفر از اقوام خود را برداشته آورده تا که دختر را به اعزاز برده باشد اما چون کشتیبان روانه شد دختر گفت خداوندا به تو پناه می برم و لنگر را برداشت و چادر را در سر باد کرده بى آب و آذوقه کشتى را می راند تا به جزیره اى رسید دید درختان سر به فلک دوار کشیده دختر آن کشتى را ببست و در آن جزیره رفت جزیره معمورى به نظر در آورد که اقسام میوه هاى لطیف و آبهاى روان که شاعر در تعریف آن گفته
بهشتى بود گویا آن جزیره
که عقل از دیدن آن گشت خیره
رسیدم بر سرایى همچو جنت
که حق کرده عطا بى مزد و منت
دختر در آن جزیره زمانى ساکن شد که ناگاه جمعى از مستحفظان که در آن جزیره بودند چون دختر را در آنجا دیدند او را برداشته نزد بزرگ خود بردند چون امیر ایشان آن دختر را به آن حسن و جمال بدید که به عقل و دانش آراسته است از عالم فراست دریافت که این لقمه در خور گلوى او نیست و با خود گفت اگر بردارم گلو گیر خواهد شد و خیانت من نزد پادشاه ظاهر شود این دختر را باید به نظر پادشاه برسانم پس او را برداشت زوجه ى خود را به همراه او نمود و به حرمسراى پادشاه برد و پیش کش او کرد چون نظر پادشاه به آن دختر افتاد به صد دل عاشق وى گردید و به آن دختر گرمى زیاده از حد نمود چون شب شد می خواست که با دختر مقاربت نماید آن دختر عذرى خواست و گفت اى پادشاه عالم توقع دارم که مرا چهل روز مهلت دهى و بعد از آن هر قسم رأى و اراده ى پادشاه باشد به عمل آورم و پیش گیرم پس پادشاه از بس که او را دوست می داشت چهل روز او را مهلت داد روز به روز شوق پادشاه به دختر زیاده می گردید و آن دختر به طریق خاص رفتار می کرد که تمام اهل حرم محبت او را در میان جان بسته و یک نفس بى او صحبت و عشرت نمی نمودند شبى از شبها آن دختر با زنان حرمسرا در صحبت بود تا سخن از امواج دریا و تافتن انوار آفتاب بر روى دریا به نحوى بیان نمود که اهل حرمسرا را همه اراده ى سیر دریا شد پس به یکدیگر قرار دادند که در وقت معین به عرض پادشاه رسانند و رخصت گرفته به سیر دریا بروند و اما چون کشتیبان به خانه رفت و از اقوام خود چند نفر جمع نموده خود را به ساحل دریا رسانیدند که آن دختر را از ساحل برداشته و به خانه برند و بخاطر شادى عروسى نمایند چون به کنار دریا آمدند اثرى از کشتى و دختر ندیدند کشتیبان ندانست که غم کشتى را خورد یا غم دختر را از این حالت بسیار محزون شد و دست بر زد و گریبان را چاک داد و از اندوه دختر ساحل دریا را گرفت و از عقب او روانه شد اى گربه مقدمه ى کشتیبان شبیه است به مقدمه ى من و تو اگر کشتیبان دختر را از دست نمی داد الحال در ساحل دریا نمی دوید و اگر تو هم مرا از دست نمی دادى این معطلى را نمی کشیدى و حال که مرا از دست دادى این از احمقى توست و حالا هر چه از دستت می آید کوتاهى نکن اگر آن کشتیبان دختر را بدست می آورد تو هم مرا بدست خواهى آورد چون گربه این سخنان را شنید از روى غضب و قهر فریاد برآورد و گفت اى موش چنین می نماید که مرا سرگردان و امیدوار مینمایى و بعد از مدتى سخنى چند بروى کار در می آورى که سبب مأیوسى من می شود چنین که معلوم است پس رفتن از توقف اولى ترست موش گفت اى گربه مرا قدرت و منع نمودن نزد شهریار نیست نهایت آنکه موافق حدیث پیغمبر که فرموده الناس احرار و الراجى عبد یعنى اگر امیدى به خود قرار می دهى از امیدى که دارى منقطع می سازى و اگر امیدى قرار ندهى فارغ و آزاد می شوى پس اگر خواهى برو تا رشته ى امید به مقراض مصرى قطع نگردد و شما را اندک صبر باید کرد اکنون تامل کن و ببین که بر سر دختر و کشتیبان چه آمد موش گفت چون دختر و اهل حرم قرار با هم کردند که به عرض پادشاه رسانند و رخصت بگیرند که دریا را سیر کنند چون صبح شد قضا را در آن روز پادشاه صاحب دماغ و خوشحال بود و با اهل حرم به صحبت مشغول شد و از هر جایى سخنى در آوردند تا که سخنى از دریا به میان آمد یکى از اهل حرم که پادشاه او را بسیار دوست داشت گفت توقع از پادشاه دارم که ما را به سیر دریا رخصت دهد یا آنکه خود قدم رنجه داشته به کشتى نشسته همچنین که خورشید عالم گیر با کشتى خود به روى دریاى نیلگون فلک دوار روان می باشد و ستارگان دور او را گرفته اند ما نیز دور ترا گرفته و دریا را سیر کنیم پادشاه از دختر پرسید که تو را هم خواهش دریا می شود دختر گفت اى شهریار چون اهل حرم میل سیر دریا دارند هر گاه ولی نعمت فرمان رخصت شفقت فرماید سبب لطف و مرحمت خواهد بود پس پادشاه خواجه سرایى را فرمان داد که در فلان روز شوراع دریا را قرق کن و چهل کس از اهل حرم را نام نوشت و با دختر به سیر دریا فرستاد خواجه سرایان قرق نمودند و آن چهل حرم دختر را در ساحل دریا رسانید و در کشتى نشسته و لنگر کشتى را برداشته و کشتى براندند و خواجه سرایان نیز بر چله کمان پیوسته و چشم انتظار در راه گذاشته که کى دختر برمی گردد دختر با اهل حرم سه روز کشتى ایشان بروى آب می رفت و خواجه ى حرم دید که اثرى از برگشتن اهل حرم ظاهر نشد آمد و حقیقت را به عرض پادشاه رسانید و پادشاه از این سر ماجرا بسیار غمگین گردید و برآشفته شده غواصان و ملاحان را طلب نمود و بر روى دریا روان ساخت هر قدر بیش جستند کمتر یافتند برگردیدند و بعرض پادشاه رسانیدند که اثرى از دختر و اهل حرم نیافتیم پادشاه از سر تاج و تخت گذشته دنباله ى دریا را گرفت اى گربه اگر پادشاه طمع خام بآن دختر نمی کرد پس حرم خود را همراه نمی کرد و به خواجه سرایى اعتماد ننموده نمى فرستاد و اینهمه آزار نمی کشید حالا اى گربه قضیه اى که بر تو واقع شده کم از این قضیه نیست که بی جهت مرا از دست گذاشتى و حیران و سرگردان گشتى نه راه پیش و نه راه عقب دارى و ساعت به ساعت غم و الم تو زیاد می شود اى گربه اگر پادشاه در رخصت دادن اهل حرم اندک تأمل مى کرد سرگردانى و آزار و الم نمى کشید و اگر تو هم دست از من برنمی داشتى حالا پشیمان نبودى گربه از این حرف آتش غیرت در کانون سینه اش شعله ور گردید فریاد و فغان برکشید و گفت اى موش ستمکار در مقام لطیفه گویى بر آمده اى امیدوارم خداى عالمیان مرا یکبار دیگر بر تو مسلط کند موش پشیمان شده با خود گفت دشمن از خواب بیدار کردن مرتبه ى عقل نمی باشد سخن برگرداند و گفت اى گربه یکبار دیگر دوستى و برادرى را خالص گردانیم و مابقى عمر عزیز را در نظر داریم که با یکدیگر صرف کنیم باز گفت اى گربه دانستى که بر سر حرم و دختر چه آمده گربه گفت نه گوش شنیدن و نه درک فهمیدن بر من مانده است مگر ای موش نمی دانى که انتظار و امید تزلزل و سوداى مغشوش چه بلایی است موش گفت انشاء الله چون سفره به میان آید عقد اخوت را در حین نمک خوردن با یکدیگر تازه خواهیم کرد و برادرى با هم به مرتبه ى کمال خواهیم نمود نشنیده اى که گفته اند
هر کس که خورد نان و نمک را نشناسد
شک نیست که در اصل خطا داشته باشد
اکنون زمانى مستمع باش که تا مثل تمام شود سفره رسیده باشد و حالا بشنو بر سر دختر و اهل حرم چه آمد چون دختر لنگر را برداشت و کشتى روان شد بعد از هفت یوم کشتى به جزیره یى رسید و آنجا لنگر کردند و بیرون آمد و در جزیره در سیر و گشت بودند قضا را هیمه کشتى ایشان را بدید و خبر به پادشاه داد و پادشاه حاکم آن جزیره را به طلب ایشان فرستاد و ایشان را برداشته به خدمت پادشاه آوردند پادشاه را چون نظر به آن دختر افتاد به فراست دریافت که این دختر به انواع کمال و حسن جمال آراسته است و به دختر گفت سرگذشت خود را نقل نمایید دختر سرگذشت خود را نقل کرد پادشاه را بسیار خوش آمد و او را بسیار عزت کرد و در عقب دیوان خانه ى خود پس برده جاى داد و فرمود که ندا و تنبیه کنند به دروازه بانان شهر و کدخدایان و رؤساى محله که هر گاه غریبى داخل این شهر گردد او را به دیوان خانه ى پادشاه حاضر سازند چون یک هفته از این مقدمه گذشت یک روز دروازه بان آمد عرض کرد که شخص غریبى آمده او را به دیوانخانه پادشاه حاضر ساختند چون آن مرد غریب داخل شد دختر از پشت پرده نگاه کرد دید که پسر وزیر که شوهرش باشد آمده است پادشاه پرسید از کجا می آیى آن مرد آنچه بیان واقع بود عرض کرد بى زیاد و کم پادشاه رو به پشت پرده کرده از دختر تحقیق نمود دختر گفت راست می گوید پادشاه مهماندارى براى او تعیین نموده گفت او را نگاهدارى نمایید چون مدت یک ماه بگذشت دروازه بان آمد و عرض کرد که شخص غریبى دیگر آمد امر شد که او را داخل بارگاه کنند چون آن شخص را داخل بارگاه کردند دختر پسر عم خود را دید بسیار خوشحال گردید پس پادشاه از او استفسار نمود پسر سرگذشت خود را به سبیل تفصیل نقل نمود پادشاه از دختر پرسید که راست می گوید دختر عرض کرد بلى پادشاه مهماندارى براى او تعیین نمود که او را عزت نماید چون مدت بیست روز دیگر بگذشت دروازه بان آمد و مرد غریبى را به اتفاق خود آورد دختر نگاه کرد مرد کشتیبان را بشناخت پادشاه حقیقت حال را از او پرسید کشتیبان خلاف عرض کرد من مردى تاجرم با جمعى بکشتى نشستیم از قضا کشتى من طوفانى شد و من بر تخته پاره اى ماندم و حال به این موضع رسیده ام پادشاه از دختر سؤال کرد دختر عرض کرد که خلاف می گوید این همان کشتیبان است که دندان طمع بر من کشیده بود پادشاه شخصى را فرمود که او را در خانه ى خود نگاه داشته روزى یک نان به او بدهد اینقدر که از گرسنگى نمیرد چون چند روز دیگر بگذشت باز غریبى را آوردند پادشاه حقیقت حال را از او معلوم نمود او گفت اى شهریار نامدار در طریقه ى خود می دانم که در هر حدیثى دروغ باعث خفت است اما گاهى به جهت امورى چند دروغ لازم می آید چرا که اگر کسى از مسلمانان به فرنگ رود و گوید که فرنگی ام به جهت تقیه یا آنکه مسافرى در بیابان به دزدى برخورد و دزد احوال پرسد که چیزى دارى و آن مسافر به جهت رفع مظنه گوید که چیزى ندارم و از ترس قسم ها یاد کند با وجود آنکه داشته باشد خلاصه اى پادشاه بنده به عقیده خودم از راستى چیزى بهتر نمی دانم اما راستى که شهادت بر خیانت در امانت است و دلیل بر حماقت و بی عقلی است لابد او را پنهان داشتن و دروغ گفتن بهتر خواهد بود چرا که اگر راست گویم شنونده بر من غضب کند و خود خجالت برده باشیم بیان او را چگونه توانم کرد چنانکه شیخ سعدى علیه الرحمه در گلستانش فرموده است دروغ مصلحت آمیز به از راست فتنه انگیز است
راستى موجب رضاى خداست
کس ندیدم که گم شد از ره راست
پس اى پادشاه راستى از همه چیز بهتر است پادشاه رو بسوى آن دختر کرد و پرسید که این را می شناسى دختر گفت بلى این همان پادشاه است که چهل حرم او را آورده ام چون پادشاه سر رشته را معلوم نمود گفت اى غریب ما قبل از بیان همه را می دانیم احتیاج به بیان تو نیست آن پادشاه اینقدر خجالت از آن گفتگو کشید که قریب به مردن او شد اى گربه بسیار درست می آید این مقدمه با مقدمه ى من و تو زیرا که پادشاه را این همه غم و غصه و سفر دیدن و از دیوان پادشاه عادل خجالت کشیدن همه ه بسبب آن طمع بود که به آن دختر داشت تو نیز اى گربه اگر به قورمه و یخنى طمع نمی کردى و مرا از دست نمی دادى انتظار و سرگردانى نداشتى گربه فریاد برآورد موش این شعر را برخواند
گر از غم دل ز دیدگان خون بارى
دامان تو طوفان شود اندر زارى
امید تو حاصل نشود در بر من
بیهوده کشى از طمع خود خوارى
گربه به دست بر سر می زد و می گفت اگر در این وقت ملک الموت مرا قبض روح می کرد بهتر از این گفتگوى تو بود مرا گمان چنین بود که چون بدر خانه ى تو آمدم با این همه نیکى و مروت که من در حق تو کردم عاقبت تو هم نیکى در حق من خواهى کرد اکنون معلوم من شد که تو چه در خاطر دارى موش گفت اى گربه نمی دانم چرا اینقدر کم حوصله اى در مصاحبت و رفاقت خوش طبعى و دروغ و راست بسیار گفته می شود و تو بر یک طریق ایستاده و همه را به راست حمل می کنى مشکل است که رفاقت ما و تو بى رنجش خاطر بسر رود و اگر نه دو کلمه ى دیگر از تمثیل بیش نمانده است که به اتمام رسد و قورمه هم پخته شده و یخنى هم آورده خواهد شد حال مستمع باش تا به دیوان پادشاه عادل برسى و ببینى که به چه قسم به عدالت کوشید اولا پسر وزیر را طلب کرد و گفت اى پسر وزیر چون مدت مدید زحمت کشیدى تو را از امراى خود دختر بدهم و جمعیت بسیار همراه تو کنم تا تو را به وطن خود برسانند پسر وزیر چون آزار مسافرت بسیار کشیده بود خوشحال گردید پس پادشاه تهیه ى اسباب عروسى را مهیا نمود و دخترى از وزراى خود را به جهت پسر عقد بست و عروسى نمود و به پسر داد بعد از آن پسر را طلبیده جمعیت بسیارى همراه او نمود و گفت اى پسر چون به وطن خود می روى شاید آن دختر پادشاه که به عقد تو بود زنده باشد و در مملکت دیگر بدست کسى گرفتار باشد و تو او را نتوانى یافت چنانچه به تصرف کسى آید از براى دنیا و آخرت تو هر دو نقصان دارد و مورد سرزنش خواهى بود پسر گفت اى پادشاه او را به مصلحت شما مطلقه می سازم فى الحال صیغه ى طلاق او را جارى نمود و دختر را طلاق داد و پادشاه پسر وزیر را روانه کرد اى گربه تو هم باید طلاق خام طمعى را بدهى و عروس غیر را برداشته با توکل و قناعت متوجه وطن اندوه شوى
به هر کارى که باشد ابتداى او به نادانى
در آخر حاصلش نبود بجز درد پشیمانى
گربه فریاد برآورد و گفت اى موش این مرتبه خوش طبعى را از حد گذرانیدى موش گفت اى شهریار در تمام عمر خود روزى مثل امروز بر من خوب نگذشته است در اول روز به چنگال تو بی مروت ظالم گرفتار و در آخر روز من فارغ و تو به درگاه بخشش و کرم من امیدوار گربه با خود گفت دیگر بیش از این طعنه و سرزنش از زیردستان نمی توان شنید بیا برو تا وقت دیگر باز با خود گفت اینهمه صبر کردى لمحه ى دیگر سهل است شاید که کارى ساخته شود والا که در آخر الامر میتوان رفت بعد از آن گربه گفت بیش از این آزار ما کردن جایز نیست چرا تو اینقدر بر ما استهزاء می کنى موش گفت همان حرف اولى را می زنى نه من تو را خبر کردم که خوش طبعى بسیار ممدوح است و می بایست تو از هیچ سخنى نرنجى اکنون گوش دار تا ببینى که پادشاه عادل با دختر و کشتیبان و پادشاه طامع و پسر چه کرد پس روزى دیگر پادشاه کشتیبان را طلبیده خطاب کرد که اى حرامزاده سخن خلاف چرا گفتى من از باطن کردار تو آگاهم در صورتیکه شخصى تو را محرم خود بداند خیانت لایق آنکس است اکنون تو را به جزاى خود می رسانم پس فرمود تا او را به سیاست تمام بکشند اى گربه گویا یکی است مقدمه ى تو و آن کشتیبان که خیانت در حق آن پسر کرد تو مرا به کنج عجز پیچیده بودى و می خواستى به ضرب چنگال پاره پاره نمایى و خیانت نسبت به من در خاطر داشتى اکنون جزاى تو حسرت و ندامت است اما کشتن از من نمی آید تا وقتیکه خود به جزاى خود برسى گربه گفت آه از گردش روزگار و از ب یعقلى و لاابالیگرى من که به حیله اى خود را اسیر تو ساختم موش گفت اى گربه این طبع نازکى و مغرورى تا تو را هست با کسى رفاقت مکن گربه گفت بیش از این چگونه تاب بیاورم موش دیگر سلوک سکوت اختیار کرد گربه موش را آواز داد موش جواب نداد لمحه اى که بر آمد صداى موش به گوش گربه رسید پرسید که کجا بودى موش در جواب گفت اى شهریار رفتم تا ببینم که کار سفره به چه سرانجام رسیده دیدم گوشت پخته و حلوا آماده گردید اما هنوز درست بریان نشده تا این دو کلمه نقل شود سفره آماده شده است پس اى گربه مستمع باش تا ببینى روز دیگر پادشاه عادل پادشاه خاین را طلبیده و آن چهل حرمسرا را فرمود که آوردند و گفت اى مرد حقیقت کار تو بر من معلوم شده که از آن خیانت که در خاطر داشتى این همه رنج و تعب را کشیدى و مدتى از ملک و لشکر بازماندى چنانچه از تو خیانت به ظهور رسیده حالا که آن چهل حرم تو بدست تو آمد دیگر توبه کن از این امر قبیح چرا که پادشاهان پاسدار عصمت مردمند گنج بسیارى به او بخشید و او را روانه ى ملک خودش نمود اى گربه تو نیز با من خیانت در نظر داشتى اکنون من تو را به اعزاز و اکرام تمام بسر منزل خود می فرستم گربه آه بر کشید و فریاد کرد و گفت خداواند روزى باشد که این قضیه بر تو گذشته باشد موش گفت اى گربه ى نادان دماغ سرشار سفره در راه است اینقدر صبر کن که مثال تمام شود بعد از آن معلوم تو خواهد شد که مهربانى این حقیر به آن شهریار چه مقدارست زمانى مستمع باش پادشاه آن پسر را طلبیده گفت اى پسر تو دختر را ببینى می شناسى یا نه گفت بلى می شناسم پادشاه آن پرده را از پیش برداشت پس چون پسر دختر را دید تا مدتى حیران و متعجب بود که آیا این واقعه را در خواب مى بینم یا در بیدارى آخر الامر پادشاه دختر را عقد او بسته با مال و اسباب بی شمار روانه ى ملک خودشان گردانید ایشان مال را برداشته متوجه منزل و دیار خود گردیدند اى گربه به دلیل کل طویل احمق صادق می آید حماقت تو که با این همه عداوت که با من کردى هنوز توقع مهربانى از من دارى گربه گفت به دلیل کل قصیر فتنة درست می آید و این رباعى را بخواند
گویى تو به من کل طویل احمق
من کل قصیر فتنه دیدم به ورق
تو فتنه ى دهر بوده اى من احمق
این قول گواهی است بگویم صدق
اى موش بارى تمثیل به خوش طبعى و هم طریقى گذشت حالا چه می گویى ما را بباید رفت یا ماند موش گفت اگر بروى بهتر خواهد بود چرا که اگر به کوکنار خانه اى بروى شاید مرد کوکنارى به خواب رفته باشد و لقمه اى بربایى و بخورى گربه گفت اى موش همى که ما رفتیم گربه روان شد موش گفت ما را نیست خدمتکارى تا سفره بیاورد گربه گفت اى موش مگر سفرى تو از مغرب زمین می آید سپس گربه با خود گفت اگر مرا پاره پاره سازند دست از این بر نخواهم داشت تمام عمر خود را صرف گفتگوى مکر و حیله ى موش می کنم و از هر باب سخن می گویم و خوارى و خفت میک شم تا مگر موش را بدست آورم و به دندان و چنگال اعضاى او را از هم بدرم یا چنان کنم که از بیم من متوارى گردد این چه زندگی است که همچون کسى مثل موش ترا ملامت کند جان و عمر خود را صرف این کار می کنم تا ببینم چه روى خواهد داد
یا دیده ى خصم را بدوزم به خدنگ
یا پنجه ى او به خون ما گردد رنگ
القصه در این زمانه با صد فرهنگ
یک کشته بنام به ز صد مرده به ننگ
بر دوستان مستمع روشن باد که قبل از این عرض کردم که موش مراد از نفس اماره است و گربه قوت متخیله که همیشه نفس از راه خیال هاى باطل عقل را زایل می گرداند آنگاه دست در غارت خانه ى دل دراز می کند و به اندک روزگارى خراب می سازد و گاه قوت متخیله زیادتى بر اراده ى نفس می کند همچنین که قوه ى متخیله ى گربه زیادتى بر موش می کند بعد از این خواهى شنید که گربه موش را سیاست خواهد کرد یعنى قوت خیالات را فى الحقیقه با نفس اماره زیادتى می کند به دستیارى عقل که صاحب خانه است اینها به وجه احسن بیان خواهند شد اکنون آمدیم بر سر صحبت موش و گربه پس گربه از موش پرسید اى موش در این مباحثه سؤال می نمایم آیا درس خوانده اى گفت بلى نحو و صرف خوانده ام گربه پرسید که نصر چه صیغه ای است موش گفت آنوقت که تو قدم نامبارک خود را از این مقام ببرى نصر بر من درست می آید گربه گفت چرا اى موش صریح نمی گویى گفت نماندن تو در این مقام یارى تمام است پس چون نصر به معنى این است که یارى کرد یکى مرا در زمان سابق پس چون بروى معنى نصر بر من معلوم خواهد شد گربه گفت اى موش وعده ى سفره چه شد موش گفت اى گربه بسیار بی عقلى تو مرا اینقدر نادان یافته اى که آنچه در یک ماه صرف می کنم و تو در یک روز می خورى به تو دهم حالا چرا روزى یک ماه من صرف یک روز تو شود و من فقیر و بى توشه بمانم و آنوقت لابد که از جهت معاش از خانه بیرون آیم البته بدست تو گرفتار خواهم شد و اگر ذخیره کنم تا یک ماه معاش نموده در خانه ى خود آسایش نمایم و تو در درب خانه سرگردان هر قدر خواهى بمان چرا که دستى به من ندارى هرگز نشنیده اى که تا در قلعه اى آذوقه باشد کسى با لشکریان بسیار آن قلعه را تسخیر نماید گربه گفت تو اى موش از اوضاع خود خجالت ندارى موش گفت من از این معنى بسیار خوشحالم که من به قناعت صرف کرده باشم
آنچه دشمن می خورد روزى به رنج
می خورم ماهى به ذوق و عیش و ناز
موش لحظه اى سر به جیب تفکر فرو برد پس گربه گفت اى موش چه در خاطر دارى ما را جواب نخواهى گفت یا آنکه سفره خواهى آورد موش گفت بنده ى شما در این مدت عمر هیچ کارى بى استخاره نکرده ام اکنون لمحه اى صبر کن که تسبیح در خانه هست رفته بیاورم تا که در حضور تو استخاره کنم اگر چنانچه راه می دهد سفره بیاورم والا متوقعم که دیگر حمل بر بخل بنده نباشد پس درون رفت که یعنى تسبیح بیاورد تا چونکه گرسنه بود به این حیله خود را به درون خانه انداخته از نان و یخنى سیر خورده و بیرون آمد و به گربه گفت اکنون استخاره نمودم در مرتبه اى خوب آمد و در مرتبه اى بد آمد در دفعه ى بد گمان من این است که گویا ساعت سعد نیست و قمر در عقرب است تأملى کن تا ساعت نیک شود آنوقت استخاره نمایم تا چه برآید گربه گفت اى نابکار من حساب کرده ام قمر در برج مشتری است تا تأمل می نمایى به مریخ می رود و اگر در آن دم دریا در دست تو باشد قطره اى به من ندهى موش گفت هر گاه که می دانى بعد از این ساعت نحس می شود برو انشاء الله تعالى وقت دیگر ضیافت شما پیش بنده است
بعد از این گر شوى مرا مهمان
میزبان تو باشم از دل و جان
گربه با خود گفت اگر بروم موش گوید گربه را ریشخند کردم و اگر نروم زیاده تر تمسخر و استهزاء نماید پس اولى آنست که از نو صحبتى بنا کنى که شاید خداوند عالمیان وسیله اى سازد که او را به چنگ آورم پس گربه گفت اى موش از تصوف خبر دارى موش گفت در مرتبه ى تصوف اینقدر مهارت دارم که اگر شخصى یک مرتبه بجهد بنده سى چهل چرخ می زنم گربه گفت از تصوف همین چرخ زدن را دانسته اى یا دیگر چیزى هم می دانى موش گفت از جمیع احوال و اقوال تصوف خبر دارم از اوراد و چله داشتن و قاعده ى ذکر کردن و اشاره ها و رموز کشف و کرامات و واصل شدن و وعده و وجود ظاهرى و صورى و باطن معنوى تمام خوانده ام و از همه جهت آگاهى دارم اى گربه تو کاش نیز از تصوف خبر می داشتى تا با هم عجیب صحبتى می داشتیم گربه گفت هر چند از تصوف خبر ندارم اما چنین عارى و مبتدى و بیکاره هم نیستم و اگر شما دماغى داشته باشى صحبتى می داریم موش گفت گرسنه ام و در این حال صحبت نمی توان داشت گربه گفت ما از اهل مدرسه ایم و اهل مدرسه به قناعت عادت تمام دارند و نیز چنان عادت کرده ام که اگر یک یوم هیچ نخورم مضایقه ندارم موش گفت بنده هم از سلسله ى صوفیانم و آن جماعت در خوردن نعمت الهى تقصیر نمی کنند گاه هنگام سلوک و چله نشینى و گاه از صبح تا شام حلیم و کوفته و نان جو و سرکه همه را می خورند و باز شب هر جا به ضیافت می روند اینقدر هم می خورند که تا روز دیگر معده ایشان خالى نخواهد ماند گربه گفت اى موش حقیقت سلوک ایشان را بگو موش گفت سلوک ایشان بسیار خوب است گربه در باب بعضى از آن جماعت غزلى بخاطرش رسید
زاهد که به خلوتگه این کعبه مقیم است
غافل مشو از حیله که آن گفت یتیم است
آن صورت کسوت که بر آراسته او راست
شبگرد براقی است که بر هر که فهیم است
آنجا که رسد بوى طعامى به دماغش
گر نار جحیم است چو جنات نعیم است
هو کردن و جنبیدنش از یاد خدا نیست
جوش سرش از چوبه ى سر جوش حلیم است
در دعوى ابطال چو فرعون زمان است
در طور مناجات چو موسى کلیم است
موش گفت خبث و ذم اهل الله خوب نیست مگر نشنیده اى که گفته اند
ماییم قلندران معنى
در کشور خوش هواى دینى
نه صحبت مال و نه غم ننگ
با خلق نه آشتى و نه جنگ
قانع شده ایم بر پلاسى
ننهاده چو دیگران اساسى
پیموده بساط ربع مسکون
دیده همه را ز کوه و هامون
دیوانه عالم فناییم
سرهنگ محله ى صفاییم
ماییم و بغیر ما کسى نیست
از ما به خدا ره بسى نیست
اى گربه این جماعت اهل الله اند و خوب باشند و این صفتها که شنیدى جز یک حرف از صفت ایشان نیست انشاء الله تعالى دیگر از اوصاف حمیده ى ایشان خبرها خواهى یافت و صفت ایشان بسیار باشد و گاه باشد از اینجا بروند به ترکستان و از آنجا به خطا ختا و از آنجا به عراق به یک گام و ضمیرشان از فیض عبادت و اسرار الله منور است و از عیوبات عالم ایشان را خبر است خراباتیان سر مویى کج نروند تا آنکه به مرتبه یى برسند همچنانکه اطفال را در مکتب خانه به شناختن یک نقطه و دو نقطه و دانستن مد و یافتن شد و اینکه الف چیزى ندارد تعلیم دهند تا در سند و خاطر نشان کنند و هرگاه معلم خواهد دایره دنباله ج ح ع غ را بنویسد اینها را به آنان یاد و تعلیم می دهد تا آنکه آنان را به آنها دانا می گرداند
گربه گفت
از کشف و کرامات صوفیه بیان کن
موش گفت
کرامات ایشان بسیار است نهایت شمه اى را بیان خواهم کرد و آن این است
از کرامات مشایخ خراسان است در حالتى که فوت می شوند بعد از چند وقت درخت پسته از مزار ایشان می روید و مشایخ عراق در چله گل سرخ به مریدان در زمستان نشان می دادند و در شب به جاى روغن آب در چراغ می کردند و احیانا پرواز کرده می پریدند و بعضى هم از درخت خشک میوه چیده اند و همچنین مشایخ ترکستان هر چه را آرزو کرده و خواسته اند ممکن شده است
و اما کشف و کرامات مشایخ ماوراء النهر هم بسیار است و در میان عرب کشف و کرامات نیست و هر یک از ایشان زحمت عبادت و سلوک و چله داشتن و اوراد و ذکر خفى همه را به جاى آوردند تا به حدى که وجود ایشان از میان برخاسته و رو به عالم روحانى نمایند
عشق آمد و شد به جانم اندر تک و پوست
تا کرد مرا تهى و پر کرد ز دوست
اجزاى وجودم همگى پوست گرفت
فانى ز من و بر من و باقى همه دوست
چون به عالم روحانى واصل می شوند در این باب بحث بسیار است و رموز ایشان بی شمار و شناختن حقیقت امر محال و حدیث قدسى از آثار ایشان ظاهر و هویدا اى گربه چه فایده اگر چیزى از عالم تصوف می دانستى و به مرتبه ى کمال و وصال می رسیدى کشف و کرامات از تو به ظهور می رسید گربه گفت اى موش دیگر اگر چیزى از صفات ایشان می دانى بیان کن موش گفت اى گربه بنده اگر حرفى بزنم گمان به کفر خواهى کرد و هر گاه بگویم از تصوف خبر ندارى و نمى فهمى رنجش پیدا می کنى اکنون گوش دار شاید به نوع تقریبى شما را حالى نمایم چون قطره به دریا می رسد قدرش معلوم گردد حلواى تن تنانى تا نخورى ندانى گربه گفت اگر خواهم که من نیز از این مرتبه چیزى بیابم مرا چه باید کرد موش گفت اى گربه تو طالب علمى و صوفى را با طالب علم ملاقاتى نیست گربه گفت اى موش هر کس طالب علم را دوست ندارد موافق حدیث دین و ایمان ندارد شنیده اى که حضرت رسول الله علیه الصلاة و السلام فرموده که هر کس به قلم شکسته اى معاونت طالب علمى نماید خداوند عالمیان چندان حسنه را در نامه ى اعمال او بنویسد و هرگاه کسى رد طالب علم کند خداوند رد دین و مذهب او کرده باشد دیگر اینکه معلوم می شود که این فرقه نماز نمی کنند و روزه هم نمی گیرند و اگر نماز نگذارند و روزه ندارند اعتبارى نخواهند داشت موش گفت چرا گربه گفت اى موش الحال تو نیز می باید که به مرتبه اى انصاف داشته باشى تقلید و تعصب را فرو گذارى و خداى خود را حاضر و ناظر دانسته باشى آن وقت معلوم تو می شود که ایشان به کمال حماقت و نهایت تعصب آراسته اند زیرا که هر که رد علما کند رد امامان و پیغمبران کرده و همچنین رد امر الهى و کتب و ملایکه و اخبار و احکام و حساب و عقاب و عذاب و ثواب بهشت و عقاب دوزخ و حشر و نشر و میزان و صراط کرده موش گفت اى گربه منازل صوفیه پیش تر است به قرب الهى تا عالم گربه گفت چون است بیان کن تا بشنوم موش گفت مراتب فقر و سلوک و تعلقات در ما بین اهل الله و خلق الله هفت مرتبه است مرتبه ى رفیع اعلى مرتبه ى صوفیان است گربه گفت از کجا یافته اى بیان کن تا بدانیم موش گفت اى شهریار گوش دار تا بیان کنم اول عالمان دوم صالحان سوم سالکان چهارم عارفان پنجم خایفان ششم صادقان هفتم عاشقان این هفت مراتب که تو شنیدى همین مرتبه ى اول با عالم است و باقى شش مراتب به فیض انوار الهى و تاییداتش با صوفیان است ملا بابا جان چه خوش رباعى گفته است
از شب نم عشق خاک عالم گل شد
صد فتنه و شور در جهان حاصل شد
چون عشق و خرد متفقا فال زدند
یک قطره از آن چکیده آنهم دل شد
پس معلوم شد که رتبه ى عشق با صوفیان است و رتبه ى عقل با عالمان و هر جا که عقل بساط چیده عشق بى تکلف آنرا پامال نموده و بر هم زده
عاقل به کنار آب تا پل می جست
دیوانه ى پا برهنه از آب گذشت
عشق فراز و نشیب و گرم و سرد ندارد و دور و نزدیک نمی داند و اندک و بسیار و نفع و ضرر نشناسد
اى گربه حد و صفات ایشان زیاده از این است که کسى بیان تواند نمود چاره جز آن نیست که دست طلب در دامن استاد ایشان زند و متابعت کند تا آنکه رتبه ى وحدت وصال او را نصیب گردد والا در عمر خود که در مدرسه بحث و تکرار از ضرب یضرب ضربا ضربوا ضربت ضربتما ضربتن و عبارت فهمیدن او را سودى نباشد الا سرگردانى زیرا که راه عالم بسیار دور است و در نزد خداوند عالمیان راه صوفیه را بسیار بسیار نزدیک است که بهر لمحة البصر مناظره ى جمال الله در نظر دیده ى عارف سالک و عاشق تجلى و ظهور می کند اما یافتن این مراتب همان نحو است که قبل از این مذکور شد و دیگر گفته اند
پاى استدلالیان چوبین بود
پاى چوبین سخت بى تمکین بود
و دیگر از این مقوله گفتگو بسیار است اما تا کسى با ایشان ننشیند و اختلاط ننماید نمی داند گربه گفت آیا از معرفى الهى خبر دارند موش گفت هر گاه خدا را نشناخته باشند چگونه عبادت می کنند و رتبه از کجا بهم می رسانند البته می شناسند و مى دانند گربه گفت اى موش دیگر چیزى از تعریف و توصیف و اخبار و آثار و کردار و افعال ایشان می دانى بگو تا بشنویم شاید که در این باب مهارت تمام به هم رسد و کمال مراد حاصل شود اسرار حاصل نمودن ایشان آسان نیست به واسطه ى آنکه سلوک و ریاضت و علم شکستگى و بردبارى ایشان زیاده از حد و بیان است از آن جمله حلم و و ستارى در این مرتبه است که حسین منصور مرد حلاجى بود یک روز زنى در دکان او آمد که پنبه بخرد و آن زن پیر بود چون زن نشست در حالت نشستن بادى از آن پیر زن جدا شد چون حسین حلاج آن صدا را بشنید متوجه آن نشد و گرم حلاجى خود شد که مبادا آن پیره زن خجل شود و به سبب آن حلم و ستارى داراى آن مرتبه شد که می دانى گفت انا الحق گربه گفت اى موش دیگر از صفات ایشان و کشف و کراماتشان چیزى یافته اى باز بیان کن موش گفت بلى چرا که از بزرگان ایشان در بغداد از کثرت سلوکى که داشته اند مرتبه ى ایشان در عالم تقرب و وصال به جایى رسید که ما فى جبتى سوى الله را گفته اند گربه گفت دیگر بیان فرما موش گفت از بسیارى رنج و تعب و کثرت ریاضت و عبادت گفت سبحانى ما اعظم شأنى و این منزلت را نیافت جز به صرف عبادت و ایشان از این قبیل کلمات بسیار گفته اند گربه گفت اى موش خوب کردى که مرا آگاه ساختى از مرتبه ى ایشان پس سهل چیزى مانده که رتبه ى ایشان را به فرعون برسانى زیرا ایشان هم دعوى خدایى کرده اند موش گفت اى شهریار شما ایشان را از فرعون کمتر می شمارید فرعون دعوى خدایی کرد ایشان نیز کردند چرا شما بکند چیزها نمیرسد به کنه چیزها نمی رسید مگر ایشان از فرعون کمتر بودند ایشان گفتند ما اعظم شأنى و لیس فى جببتى سوى الله و انا الحق و امثال اینها اما فرعون یک مرتبه گفت ألیس لى ملک مصر و مرتبه ى دیگر گفت انا ربکم الا على و لکن مشایخ کبار صوفیه از آن روز که واصل شدند تا روز وفات می گفتند سبحانى ما اعظم شأنى بنا بر این رتبه و منزلت مشایخ از فرعون بیشتر است گربه گفت اى موش از براى صوفى شدن و بندگى کردن و به گمان غلط خود را از خلق ممتاز ساختن مرا حکایتى بخاطر آمده که سخت مناسب است باین نقل تو موش گفت بگو تا بشنوم گربه گفت روایت کرده اند که یکى از مردم احشامات به شهر اصفهان رفت که گله ى گوسفند بفروشد قضا را آنوقت جلاب بسیار آمده بود و گوسفند فراوان و نمى خریدند آن شخص احشامى گوسفند را به قراء و بلوکات برده و به وعده بفروخت و از آن گوسفندان که فارغ شد آن مرد احشامى بخاطرش رسید که تا هنگام اتمام وعده مدتى خواهد بود و مرا هم منزلى و دکانى و جایى نیست بهتر آن است که کدخدا شویم شاید تا ایام وعده سرانجامى داشته باشیم بارى آن شخص زنى را از جایى سراغ نمود و دلاله یى را فرستاد اهل آن زن این معنى را قبول نمودند اما اقوام آن زن قبول ننمودند و گفتند که داماد را باید ببینیم پس از این دلاله گفت الحال چون ریش تو سفید و رخت تو کثیف شده باید به حمام بروى و ریشت را رنگ ببندى و دارو بکشى و رخت پاکیزه بپوشى تا آندم من ترا ببرم و مردم عروس تو را ببینند آن مرد احشامى لر به حمام رفت و گفت دارو بیاورید و از احمقى که داشت نپرسید که این داروى ریشست یا موضع دیگر از نادانى او را برداشته بریش و سبیل خود مالیده بعد از چند دقیقه به گمان آنکه ریشش رنگ گرفته است آب ریخت پس از آن موى ریش و سبیل او فرو ریخت آن مرد به خیال آنکه رنگ بستن به همین نحو و منوال است پس از آنکه از حمام بیرون آمد به دکان دلاکى رفت که اصلاح نماید چون وارد دکان شد و نشست دلاک را گفت بیا و مرا اصلاح بکن دلاک چون نظرش بر او افتاد گفت مگر تو کیف خورده اى آن مرد خیال کرد آدمى تا کیف نخورد او را اصلاح نمی کنند گفت بلى کیف خورده ام مرد دلاک آینه را به دست او داد چون نظر نمود اثرى از ریش و سبیل خود ندید حالا اى موش معرفت بسیار حاصل کردن باین قسم و بدون تعقل و فهم موافقت برنگ ریش داد
ایا صوفى گرت پرواى ریشست
کجا زرنیخ باب رنگ ریشست
هزاران نکته در هر موى پیداست
چنین رنگى نه شایسته به ریش است
اى موش اگر تو صوفى را دوست می دارى اکنون دو کلمه ى دیگر در باب کرامات صوفیه ى خراسان بشنو
آورده اند که روزى یکى از اهل عراق و از مردمان اراذل متوجه خراسان شد قضا را یکى از کدخدایان خراسان از باغ بیرون آمده بود و دستمال میوه اى در دست داشت و به خانه میرفت قضا را نظرش به آن مرد افتاد و گفت می باید که این مرد یکى از اهل الله باشد پس آن مرد را پیش خود طلبیده و گفت
اى مرد اگر بگویى در این دستمال چه چیز است این امرودها را به تو می دهم اما اگر بگویى چند است هر نه دانه را بتو می دهم
آن مرد عراقى دانست که چه چیز است و چند دانه است گفت
اى کدخدا در میان دستمال تو امرود است و نه دانه است
آن مرد خراسانى دستمال را با امرودها به او داد و گفت این مرد از اهل کشف و کرامات است باید که این مرد را به خانه برد و تخمه اى را از او گرفت
پس اى موش کسى را که اینقدر بى درک و نافهم باشد و نداند که درخت پسته شایع ملک خراسان است چگونه داراى کشف و کرامات خواهد شد پس اگر پیران خراسان صاحب کشف و کرامات باشند می باید که درخت خرما که شایسته ى ملک خراسان نیست یا میوه هاى عراقى یا میوه هاى هندى یا رومى و یا گرمسیرى مثل نارنج و لیمو این نوع میوه ها از برایشان بروید و حال اینکه کسى هم ندیده که درخت پسته از برایشان بروید و به فرض هم که بیرون آمده باشد نبینى و ندیده اى که هر گاه در باغى درخت گوگجه باشد باغى دیگر که در حوالى آنست در آن هم درخت بیرون می آید زیرا مرغان آن گوگچه را به منقار خود برده و باطراف می رسانند و از این جهت می روید درختان دیگر نیز به همین منوال است
مثلا جماعتى درک شعور ندارند و نمی دانند که تخم مرغ را از کیسه بیرون آوردن کار شعبده بازى است و نماینده ى او را اولیاء قیاس می کنند زیرا کسانى که عقل و شعور ندارند در برابر ایشان مشگل می نماید
همچنانکه آورده اند که مرد لرى در بالاى درختى رفته و بر شاخه ى آن نشسته بود و بن آن شاخه را می برید از قضا شخصى از آنجا می گذشت گفت
اى مرد تو بر سر شاخ درخت نشسته و بن شاخه را می برى آن شخص گفت که اى مرد تو کرامات دارى دست در دامن آن مرد زد و گفت اى مرد تو امامى هر چند آن مرد قسم می خورد و می گفت من امام نیستم از او قبول نمى کرد
اى موش از این نوع کسان به کشف و کرامات اعتقاد دارند که عقل و درک و شعور ندارند و به گمان خود سعى کرده اند و معرفتى حاصل نموده اند
اى موش بسیار زحمت و رنج خاصر و تصدیعات زاید الوصف در خدمت علماى دین باید کشید تا یک مسأله ى معقولى را فراگیرى و بدانى تا اینکه مردم تو را از نادانان و کم شعوران نشمارند آنها که صاحب معرفت و دانشمندان می باشند خون جگر خورده اند تا ره بجایى برده اند نشنیده اى که استاد دانا در این باب گفته است
خاره خاره چو نباشد اثر درد ترا
لعل کردى چه خورى غوطه به خوناب جگر
گر تو خواهى که شوى از ره آلایش پاک
همچو صوفى ز سر قید تعلق بگذر
اى موش تو را گمان است که هر کس آنچه گوید همان است آیا این معنى را ندانسته اى که هر کس آنچه گوید همان است آیا این معنى را ندانسته اى که هر کس دعوى کند تا در طبق دعوى خود شاهد نیاورد و نگذارد دعوى او اعتبار ندارد اى موش آنانکه لاف معرفت خدا می زنند مثلشان مثل آن روباه است که حاجى شده بود
