بخش ۳۵ - نوع چهارم
چون مقدار بیست دینار به نیت تجارت خرد و سال تمام شود همان زکوه نقد واجب آید و هر چه سود کرده باشد در میان سال در حساب آید و آخر هر سالی باید که قیمت مال معلوم کند آنگاه اگر سرمایه ...
ابوحامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی ملقب به حجتالاسلام زین الدین الطوسی و امام محمد غزالی (زادهٔ ۴۵۰ هجری قمری در توس، درگذشتهٔ ۵۰۵ هجری قمری ) متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سدهٔ پنجم هجری است. وی پس از کسب مراتب تحصیلی در سال ۴۸۴ هجری قمری از سوی خواجه نظامالملک به مدت چهار سال به سمت استادی در نظامیهٔ بغداد منصوب شد. مدتی بعد، غزالی به دلیل بیماری جسمی و تردیدهای عمیقی که ناشی از مطالعات شخصی او در فلسفهٔ اسلامی بود، تصمیم گرفت تدریس را رها کرده و منصب خود را به برادرش احمد بسپارد. وی پس از قتل خواجه نظامالملک بغداد را ترک کرد، به حج رفت، مدتی پس از آن در دمشق به تدریس پرداخت. سپس از سوریه به اورشلیم رفت و در سال ۴۸۹ هجری قمری مقبرهٔ ابراهیم را در الخلیل زیارت کرد و چنانکه در زندگینامهٔ خودنوشتش «المنقذ من الضلال» آورده، آنجا عهد کرد که دیگر هرگز از حکومت صله نگیرد، به خدمت حاکمی درنیاید و با دیگر متکلمان وارد مجادله نشود. نهایتاً پس از سفرهایی به اسکندریه، سوریه و بغداد به زادگاهش توس بازگشت. غزالی در این دوران تبعید فکری از تدریس، در عزلت و فقر میزیست و مشغول ریاضت و تصوف بود و اغلب آثار مشهور خود از جمله احیاء علومالدین را در این دوره نوشت. غزالی در این کتاب معنویت صوفیانه را نقطهٔ اتکای مذاهب اسلامی میداند. در سال ۴۹۹ هجری قمری فخرالملک پسر خواجه نظامالملک که به وزارت سلطان سنجر در خراسان رسیده بود، از غزالی دعوت کرد که برای تدریس به نظامیه نیشابور بازگردد. غزالی عهدی را که بر سر مقبرهٔ ابراهیم بسته بود شکست و دعوت را قبول کرد و تا مدت کوتاهی پیش از مرگش به تدریس در نیشابور مشغول شد. غزالی ماههای آخر زندگانی خود را در خانقاهی که در توس برای مریدانش برپا کرده بود گذراند و در جمادیالثانی سال ۵۰۵ قمری، در ۵۵ سالگی، در همین خانقاه درگذشت. مدفن او در سال ۱۳۷۴ شمسی در پی کاوش باستانشناسی در حدود ۸۰۰ متری مدفن فردوسی در بیرون حصار قدیمی پیدا شد. بر اساس مقالهٔ دکتر محمد افشین وفایی در مجلۀ پژوهشهای ایرانشناسی و به نقل از دستنویس فضائل الانام خیام دو رباعی در مرثیهٔ غزالی سروده است. متن این دستنویس در این مورد به این شرح است: «وفات حجة الاسلام، قدّس الله روحه، روز دوشنبه چهاردهم جمادی الآخر سنۀ خمس و خمسمائه (۵۰۵ ق) به شهر طوس بود. و عمر خیّام در مرثیت وی گفته است: از گردش تو، ای فلکِ گردا گرد آن کیست که نیست در جهان بیغم و درد از شخصِ یکی مرد بر آوردی گرد کهش مثل به روزگار نتوانی کرد هم او راست: یک تن خبرِ مرگِ تو ننیوشیده است کو را نه ز دیده خون برونْ جوشیده است تاری است به چشمِ خلق، گیتی ز غمت گوییکه بهسوگِ تو سیَه پوشیده است.»
چون مقدار بیست دینار به نیت تجارت خرد و سال تمام شود همان زکوه نقد واجب آید و هر چه سود کرده باشد در میان سال در حساب آید و آخر هر سالی باید که قیمت مال معلوم کند آنگاه اگر سرمایه ...
بدان که خوف از معرفت خطر خیزد و هرکسی را در پیش خطری دیگر آید کس بود که دوزخ در پیش وی آید و خوف وی از آن بود و کس بود که چیزی که راه دوزخ است در پیش وی آید چنان که ترسد که پیش از ...
بدان که هر که وی را تجارت دنیا از تجارت آخرت مشغول کند وی بدبخت است و چگونه بود حال کسی که کوزه زرین یه سیمین بدل کند و مثل دنیا چون کوزه سفالین است که زشت است و زود بشکند و مثل آخ...
بدان که خشم اندر آدمی آفریده اند تا سلاح وی باشد تا آنچه وی را زیان دارد از وی بازدارد از خود چنان که شهوت آفریده اند تا آلت وی باشد تا هرچه مرد را سودمند است به خویشتن کشد و وی را...
هر مسلمانی که شب عید فطر بیش از قوت خویش و قوت عیال خویش که در روز عید به کار برد چیزی زیادت دارد بیرون سرای و جامه و آنچه لابد بود بر وی صاغی تمام از آن جنس که می خورده است واجب آ...
بدان که بیشتر خایفان از خاتمت ترسیده اند برای آن که دل آدمی گردان است و وقت مرگ وقتی عظیم است و نتوان دانست که دل بر چه قرار گیرد در آن وقت تا یکی از عارفان می گوید اگر کسی را پنجا...
رسول ص گفته است طلب حلال فریضه است بر هر مرد و زن مسلمان و طلب حلال نتوانی کرد تا ندانی که حلال چیست و گفته است ص حلال روشن است و حرام روشن و در میان هردو شبهتهای مشکل و پوشیده است...
بدان که معنی سوء خاتمت که همه از آن ترسند آن است که ایمان وی بازستانند به وقت رفتن و این را اسباب بسیار است و علم این پوشیده است ولکن آنچه اندر این کتاب بتوان گفت آن است که این از ...
بدان که اگرچه بیخ خشم هرگز از باطن کنده نیاید ولکن روا باشد که کسی در بعضی احوال یا در بیشتر احوال توحید بر وی غالب شود و هرچه بیند از حق تعالی بیند پس خشم بدین توحید پوشیده شود و ...
صنف اول فقیر است و این کسی بود که هیچ چیز ندارد و هیچ کسب نتواند کرد اگر قوت روز تمام دارد و جامه تن تمام دارد فقیر نبود و اگر قوت یک روز و یک نیمه بیش ندارد ولی پیراهن دارد بی دست...
بدان که همچنان که نماز را صورتی است و حقیقتی که آن روح صورت است زکوه همچنین است و چون کسی سر و حقیقت زکوه نداند زکوه صورتی بود بی روح و سر او سه است یکی آن که خلق مامورند به محبت و...
بدان که خدای تعالی می گوید یا ایها الرسل کلوا من الطیبات و اعملوا صالحا یارسولان آنچه خورید حلال و پاک خورید و آنچه کنید از طاعت شایسته کنید و رسول ص برای این گفت که طلب حلال بر هم...
بدان که اول مقام از مقامات دین یقین است و معرفت پس از معرفت خوف خیزد و از خوف زهد و صبر و توبه و صدق و اخلاص و مواظبت بر ذکر و فکر بر دوام پدید آید و از آن انس و محبت خیزد و این نه...
بدان که علاج خشم واجب است که بیشتر خلق را خشم به دوزخ برد و علاج وی دو جنس است یکی جنس وی چون مسهل است که بیخ و مادت آن از باطن بر کند و جنس دوم مثل سکنجبین است که تسکین کند و مادت...
اگر کسی خواهد که عبادت او زنده باشد و بی روح نبود و ثواب او مضاعف باشد باید که هفت وظیفه نگاه دارد وظیفه اول آن که تعجیل کند در زکوه دادن و پیش از آن که واجب شود در جمله سال می دهد...
بدان که حلال و حرام را درجات است و همه از یک گونه نیست بعضی حلال است و بعضی حلال پاک است و بعضی پاک تر و همچنین از حرام بعضی صعب تر است و پلید تر و بعضی کمتر چنان که بیماری که حرار...
روایت است که چون ابلیس ملعون شد جبرییل و میکاییل دایم می گریستند خدای تعالی به ایشان وحی فرستاد چرا می گریید گفتند از مکر تو ایمن نه ایم گفت چنین باید ایمن مباشید و محمد بن المنکدر...
بدان که این گفته اند مسهل آن است که قصد کند که مادت خشم بکند اگر کسی مادت خشم نتواند کند باید که تسکین کند چون خشم هیجان گرفت تسکین وی به سکنجبین باشد که از حلاوت علم و مرارت صبر ت...
اما آداب طعام خوردن آن است که اول بسم الله بگوید و به آخر الحمد لله و نیکوتر آن است که به اول لقمه گوید بسم الله و به دوم بسم الله الرحمن و به سیم بسم الله الرحمن الرحیم و به آواز ...
بدان که رسول ص چنین گفته است طلب العلم فریضه علی کل مسلم جستن علم فریضه است بر همه مسلمانان و همه علما خلاف کرده اند که این چه علم است متکلمان می گویند که این علم کلام است که معرفت...
بدان که اول توبه نور معرفت است و ایمان که پدیدار آید و از آن نور بینند که گناهها زهر قاتل است چون نگاه کند که وی از این زهر بسیار خورده است و به هلاک نزدیک است به ضرورت پشیمان شود ...
بدا که گروهی گفته اند چنان که خلق ظاهر بنگردد از آن که آفریده اند کوتاه دراز نشود به حیلت یا دراز کوتاه نشود و زشت نیکو نشود همچنین اخلاق که صورت باطن است بنگردد و این خطاست اگر چن...
بدان که هر درویش که زکوه بدو دهی فریضه از گردن بیفتد اما کسی که تجارت آخرت کند از راه زیاده رنج دست بندارد و چون صدقه به موضع بود ثواب مضاعف باشد پس باید که از پنج صفت یکی طلب کند ...
گروهی گمان کرده اند که مال دنیا همه حرام است یا بیشتر حرام و سه قسم شده اند آن قوم که احتیاط و ورع بر ایشان غالب بوده است گفته اند هیچ چیز نخورید مگر گیاه که در دشت باشد و گوشت ماه...