شاعر

رضاقلی خان هدایت

۳۵۱ شعر

رضاقلی خان متخلص به هدایت (زادهٔ نیمهٔ محرم الحرام ۱۲۱۵ هجری قمری معادل ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ هجری شمسی در تهران و درگذشتهٔ ماه ربیع‌الاول سال ۱۲۸۸ هجری قمری معادل ۸ تیر ۱۲۵۰ هجری شمسی تهران) ادیب، شاعر و تذکره‌نویس سدهٔ سیزدهم هجری قمری در ایران در دوران حکومت قاجار بود.

ادامهٔ زندگی‌نامه

وی از ابتدای جوانی شعر می‌سرود و «چاکر» تخلّص می‌کرد. پس از چندی تخلص خود را به دلیل یک رؤیا به «هدایت» تغییر داد. در سال ۱۲۴۵ هجری قمری مورد توجه فتحعلی شاه قرار گرفت و به پاداش قصیده‌ای که در مدح شاه سروده بود لقب «خان»ی و امیرالشعرایی گرفت. پس از فتحعلیشاه، به دربار محمدشاه راه یافت و با ماندن در تهران به تربیت شاهزاده عباس میرزای ثانی (ملک آرا)، فرزند محمدشاه مأمور شد.

پس از مرگ محمدشاه به دربار ناصرالدین شاه راه یافت و از طرف او به ریاست مدرسهٔ دارالفنون رسید. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری پس از پایان جنگ با ترکمانان ناحیهٔ سرخس، به دستور امیرکبیر به ‌عنوان سفیر به خوارزم رفت. هدف مأموریت او که یک سال به طول انجامید، آگاهی‌یابی از اوضاع ماوراءالنهر از نظر سوق‌الجیشی، آزادی اسرای مسلمان و ممانعت از خرید و فروش آنان بود.

هدایت تألیفات بسیاری به نظم و نثر دارد. ریاض العارفین (تذکرهٔ احوال عرفا و شاعران عارف)، مجمع الفصحا (تذکرهٔ ادبی در شرح احوال و منتخباتی از اشعار ۸۶۷ شاعر)، مثنوی هدایت‌نامه، لطائف المعارف، سفارت‌نامهٔ خوارزم، فهرس التواریخ، فرهنگ انجمن آرای ناصری، روضةالصفای ناصری (تکمیل تاریخ روضة الصفای میرخواند در سه جلد تا عهد ناصرالدین شاه)، مثنوی منهج الهدایة و دیوان اشعار (شامل بیش از هشت هزار بیت غزل و بیش از ده هزار بیت قصیده) از جمله آثار اوست.

تذکرهٔ ریاض العارفین هدایت از روی نسخهٔ تایپ شده به کوشش آقایان سيد رضی واحدی و سهراب زارع قابل دریافت از وبگاه تصوف ایرانی به گنجور اضافه شده است.

دفترها و مجموعه‌ها

روضهٔ اول در نگارش احوال مشایخ و عارفین۱۷۳ شعر

روضهٔ دوم در ذکر فضلا و محقّقین حکما۱۰۶ شعر

فردوس در شرح احوال متأخرین و معاصرین۷۲ شعر

شعرهای رضاقلی خان هدایت

همهٔ شاعران

بخش ۱۶۹ - هندوی ترکستانی

از شیخ زادگان ترکستان بوده و در جوانی جناب خواجه عبدالله نقش بند او را تربیت فرموده پس از سلوک به جهت وی ذوق و حالی طرفه روی داد بالاخره در دریای مجذوبیت افتاد لآلی متلالی معرفت برآورد و مادام عمر در آن دریا غواصی کرد و در رشحات این رباعی به نام وی دیده و ثبت شدهر لحظه به صورتی رخ دوست ببین

بخش ۱۷۰ - یعقوب ساوجی

اسمش شیخ نجم الدین عم قاضی مسیح الدین عیسی است و علاقه به سلطان یعقوب بن حسن ترکمان داشت لهذا متخلص به یعقوب و چندی وزارتش مطلوب شد به هر صورت از فضلای صاحب حال و علمای با افضال بود در مجالس النفایس احوال او ثبت است از اوستگرچه یوسف به کلافی نفروشند به ما

بخش ۱۷۱ - یحیی نیشابوری علیه الرحمه

و هو محی الدین یحیی بن محمد بن یحیی جدش در جنگ کفره غزنین شهید شد و خود در کمالات صوری و معنوی در عالم وحید آمد این رباعی تیمنا از او نوشته شدظالم که کباب از دل درویش خورد

بخش ۱۷۲ - یقینی لاهیجی قُدِّسَ سِرُّهُ العزیز

اسمش قاضی عبدالله عم قاضی یحیی لاهیجی است و همشیره زاده شیخ احمد است که از علمای مشهور بوده خود عالمی است فاضل و عاشقی کامل سلسله نسبش به حضرت نوربخشیه منتهی می گردد آخر سعادت شهادت یافت از آن جناب استزاهدم از کعبه راند و برهمن راهم نداد

بخش ۱۷۳ - یوسف تبیینی علیه الرّحمه

از مشایخ تبیین و آن ازممالک هندوستان است عارف و فاضل بود و تقی الدین اوحدی با وی ملاقات نمود در تذکره کعبه عرفان این دو بیت از او نوشته شدز شیخ پرس و برهمن طریق کعبه و دیر

بخش ۱ - روضهٔ دوم در ذکر فضلا و محقّقین حکما به ترتیب حروف تهجّی

ابوعلی سینای بلخیحسن دهلوی

بخش ۲ - ابوعلی سینای بلخی قُدِّس سِرُّهُ العزیز

و هو علی بن عبدالله بن حسین بن سینا آن جناب از معارف حکمای اسلام و مقبول عقلای ذوی الافهام است مولد و منشاء ایشان خطه بلخ بوده و غره عیش همگنان از وی به سلخ تبدل نموده در ده سالگی حفظ قرآن و ضبط بسیاری از علوم دینیه و فنون ادبیه حاصل کرد و در هیجده سالگی فارغ التحصیل شد و در نزد امیر نوح سامانی بود پس از بی سامانی دولت آل سامان به خوارزم شتافت و کمال تعظیم یافت و از آنجا به ابیورد آمد و به جرجان افتاد امیر قابوس وشمگیر او را توقیر نمود از آنجا به ری آمد فخر الدوله دیلمی بر عزتش فزود به همدان رفته وزارت شمس الدوله پذیرفت پس از رنجش در خانه پنهان شده بی آن که نسخه ای در نظر باشد جمیع طبیعیات و الهیات شفا را به تقدیم رسانید چهار ماه در یکی از قلاع همدان محبوس بود و کتاب هدایه و رساله حی بن یقظان و کتاب قولنج را در محبس تصنیف نمود به اصفهان رفته حکمت علایی را به نام علاء الدوله کاکویه نوشت شیخ ابوعلی با شیخ ابوسعیدابوالخیر نیشابوری معاصر بوده و یکدیگر را ملاقات نموده اند بعداز ملاقات از شیخ ابوسعید پرسیدند که شیخ ابوعلی را چون یافتی فرمود آنچه من می بینم او می داند و از شیخ ابوعلی پرسیدند که شیخ ابوسعید را چگونه یافتی گفت آنچه من می دانم او می بیند غرض آخرالامر شیخ در سنه ۴۲۷ در همدان به مرض قولنج درگذشت تفصیل حالات و کمالات آن جناب در تواریخ مسطور است و بعضی از حالاتش خود مشهور است اشعار نیکو از طبع شریفش سر زده چند رباعی از او نوشته شدمن رباعیاته

بخش ۳ - افضل کاشی نَوَّر اللّه مَرقده

وهو افضل الدین محمد القاشانی حکیمی است بلندپایه و فاضلی است گرانمایه خواجه نصیرالدین محمد طوسی علیه الرحمه با وی معاصر و این قطعه به جهت وی گفته استگر عرض دهد سپهر اعلی

بخش ۴ - ابوالقاسم فندرسکی قُدِّسَ سِرُّهُ

اسم شریف آن جناب میرابوالقاسم و فندرسک قریه ای است مناعمال استراباد وی وحید عصر و فرید عهد خود بوده بلکه در هیچ عهدی در مراتب علمی خاصه در حکمت الهی به پایه و مایه ایشان هیچ یک از حکما نرسیده جامع معقول و منقول و فروع و اصول بود وبا وجود فضل و کمال اغلب اوقات مجالس و موانس فقرا و اهل حال بود و از مصاحبت و معاشرت اهل جاه و جلال احتراز می فرمودو بیشتر لباس فرومایه و پشمینه می پوشید و به تحلیه و تصفیه نفس نفیس خویش می کوشید همواره از مجالست اعزه و اعیان مجانب و با اجامره و اوباش مصاحب بود این معنی را به سمع شاه عباس صفوی رسانیدند روزی در اثنای صحبت شاه به میر گفت که شنیده ام بعضی از طلبه علوم در سلک اوباش حاضر و به مزخرفات ایشان ناظر می شوند جناب میر مطلب را دریافته گفت من هر روزه در کنار معرکه ها حاضرم کسی را از طلاب در آنجا نمی بینم شاه شرمسار شده دم در کشید مدتی به سفر هندوستان رفت و در آن بلاد به اندک چیزی ملازمت می کرد چون سر حالش فاش گردیده راه بلد دیگر می پیمود غرض آن جناب حکیمی بزرگوار و فاضلی والاتبار بود و کمال تجرد را داشت در دبستان آمده که بدو گفتند که چرا به حج نمی روی گفت در آنجا باید به دست خود گوسفندی کشت و مرا دشوار است که جانداری بی جان کنم کرامات و مقامات آن جناب زیاده از حد تحریر است مرقدش در اصفهان مشهور استمنقصایده قدس سره

بخش ۵ - اشراق اصفهانی نَوَّرَ اللّهُ رَوْحَهُ

وهو زبدة الفضلا و قدوة الحکما میر محمد باقر داماد والد ماجد ایشان میر شمس الدین محمد شهیر به داماد است وجه تسمیه به این لقب به اینکه داماد مجتهد مغفور شیخ علی عبدالعال عاملی بوده گویند شیخ مذکور جناب ولایت مآب را در خواب دید حضرت به شیخ فرمودند که صبیه خود رادر حباله نکاح میرشمس الدین درآور که از وی فرزندی ظاهر خواهد شد که وارث علوم انبیاء و اوصیا باشد شیخ به موجب اشارت غیبی و بشارت لاریبی به فرموده عمل نمود پس از چندی صبیه شیخ فوت شد شیخ از این معنی متحیر و متفکر بود مجددا در عالم رؤیا از حضرت امیرالمؤمنینؑبه عقد صبیه دیگر مأمور آمد لهذا پس از چندی میر محمد باقر به وجود آمد و به تدریج عالمی عامل و حکیمی فاضل گردید و به مدارج علیا و معارج اقصی رسید گویند از جمله ریاضات او یکی آن بود که چهل سال پهلو بر بستر نگذاشت العلم عندالله آن جناب در حکمت تصانیف عالیه دارد مانند کتاب صراط المستقیم و کتاب قبسات و افق المبین و مثنوی موسوم به مشرق الانوار در برابر مخزن الاسرار دارند آخر الامر در نجف به حق پیوسترباعیات

بخش ۶ - ابن یمین فریومدی خراسانی

وهو امیر محمود بن یمین الدین محمود فریومدی الطغرایی در اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده مشهور و در کمالات صوری و معنوی در السنه و افواه مذکور از سالکان واصل و عارفان کامل استفاضه فیوضات الهیه نموده و خود در سلک حکما و عقلا مندرج بود تحصیل معاش از رهگذر زراعت و دهقانی فرمودی و هرچه داشتی مصروف درویشان نمودی دیوان حکمت توأمانش در سنه ۷۴۳ در جنگ سربداران از میان رفته لهذا اشعارش کم یاب و این ابیات از نتایج طبع آن جناب استمنقطعاته فی الحکمة و الموعظه

بخش ۷ - اثیر اخسیکتی

فاضلی آگاه و سخنوری صاحب جاه اخسیکت از ولایت فرغانه ماوراءالنهر است مدت ها در بلخ و هرات تحصیل نمود و چندی در آذربایجان بوده مداحی اتابک ایلدکز می کرد آخر دست ارادت به حضرت شیخ نجم الدین کبری داد و در حلقه اهل سلوک و سیر قدم نهاد عارف معارف لاهوتی و سالک مسالک ملکوتی گشت در سنه ۵۵۷ در خلخال درگذشتآن را که چار بالش عزت میسر است

بخش ۸ - اشرف سمرقندی

اسم شریفش سید معین الدین چون سید حسن غزنوی اشرف تخلص می نمود سید به اشرف ثانی مشهور است لیکن خود در اشعار اشرفی تخلص می فرموده فاضلی فایق و حکیمی صادق است وقتی در هرات دل به دلبری از اکابر آن شهر داد و معشوق نیز به وی اخلاص داشت روزی با جمعی از دوستان به سیر بوستان رفتنداز آنجا که از کوزه همان برون تراود که دروست جناب سید به شرح حالات محبت متکلم بود و می فرمود که رابطه جسمانی به سبب مناسبت روحانی است لاجرم هر کس را در عالم ارواح با کسی مناسبت بوده در عالم اجسام نیز دلش به الفت وی آسوده در این حال بر شاخ سروی ناله عاشقانه قمری بلند و از تأثیر الحانش دل مستمعین نژند گردید معشوق سید گفت که اگر این مرغ عاشق سرو است اکنون که با اوست ناله اش از چیست و اگر نه عاشق سرو است معشوقش کیست و اگر از عشق بی نشانیست چرا نغمه اش زخمه ترک جان است سید گفت فریادش از یاد زمان دوری و ناله اش از شکایت ایام مهجوری است جوان خندید و کمان گروهه طلبید به مهره گلی آن مرغ بی گناه را از جان و جانان مهجور ساخت و به پای آن سرو سرکش انداخت سید را دل سوخت و گفت هر که به خون مرغی بی گناه دلیری نماید اعتماد به وفاداری او نشاید از وی برید و بیرون رفت گویند در همان اوقات جوان به سفری رفت قاطعان طریق دست ستم گشاده به زخم تیری به عالم بقاش فرستادند سید در سنه ۵۹۵ در سمرقند وفات یافت و به جنت شتافت این دو رباعی از اوست

بخش ۹ - احیای همدانی

اسم شریفش میرزا محمد هاشم حکیمی است عظیم الشأن و فاضلی است همه دان مدت ده سال به تحصیل علوم مشغول و در فنون حکمیات قادر و به حکمت ریاضی و طبیعی به درجه کمال رسید از اصفهان به مشهد مقدس رضوی رفته با فضلا معاشرت کرده پس از تکمیل علوم معقول و منقول به موطن خود مراجعت و حسب الاستحقاق تدریس مدرسه همدان با وی بود بالاخره در اوان اختلال صفویه با جمعی از متعلقین به شهادت رسید از اوستدر کور دلی اگرچه بی انبازم

بخش ۱۰ - ابوسعید کالیبی هندی

از فرزانگان هندوستان و مرتاض بوده این بیت از اوستآدمی و بهایم از خاک است

بخش ۱۱ - انسی سیاه دانی

اسمش عبدالرحمن بن بختیار مردی عالم و کامل بوده در هندوستان در نهایت تجرید سیاحت می نموده مجذوب مطلق شد در سنه ۱۰۲۵ جذبه بر وی غالب شد و از بدن عنصری رست و این یک بیت و رباعی از او نوشته شداین دلق مرقع که مرا سر جنون است

بخش ۱۲ - اسد کاشی

اسمش قاضی اسدالله و فاضلی است صاحب جایگاه به شیخ مؤمن اخلاص و ارادت داشت کرامت بسیار از وی ظهور می نمود شخصی قصری دلگشا در خواب دید با رخنه بسیار و ثقبه بی شمار پرسید که این قصر از کیست و این ثقبه ها از چیست خادم قصر گفت که این قصر قاضی اسدالله است و به هر کرامتی که از وی بروز کرده رخنه در قصر جاه او پیدا شده آن مرد از خواب جسته دوان دوان به جانب قاضی رفته که کیفیت خواب خود را به وی بازگوید و او را از اظهار کرامات منع نماید قاضی گفت که این رخنه هم بالای آن رخنه ها باشد تو چنین خوابی دیده ای و آمده ای که به من گویی آن مرد حیران گردیده و اخلاص وی را گزید آخر الامر در کاشان به رحمت ایزدی پیوست مرقدش زیارتگاه است این چند بیت از او نوشته شدمناشعاره قدس سره

بخش ۱۳ - امری شیرازی

قاسم نام داشته و به علوم غریبه رایت شهرت افراشته علما او را به کفر و زندقه متهم کردند و به سلطان عصر شاه طهماسب ماضی صفوی عرض نموده در سنه ۹۳۲ به دیده جهان بینش میل کشیدند بالاخره عوام در شیراز هجوم کرده شهیدش کردند در اعداد و اسرار نقطه ای بی نظیر بود و رساله ذکر و فکر و جواب مرآت الصفا تصنیف نموده شهادتش در سنه ۹۹۹ و این اشعار تیمنا و تبرکا از نتایج طبعش قلمی شددر وقت شهادتش این اشعار را به خواجه محمود دهدار فرستاده

بخش ۱۴ - ابوسعید بزغش شیرازی قُدِّسَ سِرُّهُ

از مشایخ و از محققین زمان خود بود از اصحاب شیخ شهاب سهروردی است و از سلسله بزغشیه و ایشان جماعتی از مشایخ شیرازند و رییس آن طایفه شیخ نجیب الدین علی بزغشی نام داشتهرباعی

بخش ۱۵ - ادایی یزدی عَلَیْهِ الرَّحمةُ

از وارستگان قلمرو وجود و نظارگیان جمال شهود فاضلی آزاده و حکیمی افتاده پیوسته صایم با ذکر دایم به طاعات شرعیه قایم به نان جوین ساخته دل از ماسوی پرداخته صاحب غرضانش متهم کردند و به کفر و زندقه اش نسبت دادند وی به مضمون لاتلقوا بأیدیکمإلی التهلکة به هندوستان رفت در بندر سورت توقف نمود گویند روزی گفت که از جهان سیر و از زندگی خود دلگیر شده ام و به فاصله یک دو روز بی مرضی به رحمت حق پیوست و از دست طعن خلق رست از اوستز مرده کودک بیدل چنان نمی ترسد

بخش ۱۶ - انوری ابیوردی

حکیم اوحدالدین از فضلای زمان و از حکمای اوان خود بوده ظهورش در انتهای ملک ملکشاه و ابتدای دولت سلطان سنجر سلجوقی بوده و مداحی آن سلطان را نموده در طریق شعر و شاعری طرزی مرغوب و طوری مطلوب داشته و در این سیاق همت بر تتبع ابوالفرج رونی می گماشته با رشید الدین وطواط و ادیب صابر و امیر معزی و جمعی از فصحای شعرای آن عهد معاصر بوده ادیب را تمجید نموده در فن ریاضی مهارت کلی حاصل کرده و مردم را به احکام وی وثوق بوده حکم به طوفان بادی کرده و تخلف یافته و ابنای زمان برو شوریدند گویند ظهور جنگیزخان را ما دل به آن حکم داشتند که طوفان وار باعث ویرانی دیار گردید به هر صورت به اغوای حکیم سوزنی سمرقندی فتوحی شاعر با وی کید کرده قطعه در هجو بلخ گفته و به نام حکیم شهرت داد بلخیان از حکیم رنجیده و حکیم را از بلخ اخراج کردند آخر یافتند که قطعه از فتوحی است و اکنون در دیوان حکیم می نویسند غرض احوال و اقوال او مشهور عالم است و اشعارش شاعران را مسلم در تذکره ها اشعار حکیم مندرج است و دیوانش هم بسیار اما چون فقیر بیشتر اشعاری که متضمن حقیقتی و نصیحتی است قلمی می نماید و از ابیات شاعرانه چشم می پوشد از ضبط قصاید و مدایح معذور است به چند بیتی حکیمانه از عالم نصایح و چند قطعه حاکی بر حکمت و موعظه و قناعت اکتفا کرده و العذر عندالکرام مقبول گویند در اواخر حال تایب شد سلطان او را طلب کرده حکیم نپذیرفت و این قطعه را که در صفت تجرد خود گفته و مطلعش این است به سلطان فرستادکلبه ای کاندرو به روز و به شب

بخش ۱۷ - بندار رازی

اسمش خواجه کمال الدین و از اهل قهستان ری و صاحب اسماعیل بن عباد مربی وی با مجد الدوله دیلمی معاصر و در همه فنون کمالات قادر اشعار عربی و فارسی و دیلمی گفته و گوهر معانی به مشقت اندیشه سفته ظهیر فاریابی که ازمعارف شعر است او را مدیح سراست غرض فاضلی رفیع القدر و فرزانه ای وسیع الصدر بوده این چند بیت از اوستازمرگ حذر کردن دو روز روا نیست

بخش ۱۸ - باقی تبریزی علیه الرحمه

اسمش میر عبدالباقی از فضلای زمان خود افضل و از حکمای اوان خود اکمل در نگارش خط ثلث مسلم بود وصیت کمالاتش در اقطار عالم و اسماع بنی آدم منتشر و با شاه عباس ماضی صفوی معاشر در وقت بنیاد مسجد جامع جدید عباسی شاه مغفور به جهت نوشتن کتابه مسجد او را از بغداد به اصفهان طلبید سید به سبب استغنای ذاتی قبول ننمود ساکن بغداد و از عالم آزاد بود بعد ازگرفتن بغداد او را به اصفهان آورده کتابه مسجد را نوشت این بیت و دو رباعی از اوستای قدم ننهاده هرگز از دل تنگم برون

بخش ۱۹ - بدیهی سجاوندی

وهو مجدالدین احمد از فضلا و حکمای زمان سلطان سنجر سلجوقی و تفسیر عین المعانی از اوست رسالات و تصنیفات پسندیده دارد این رباعی از اوستای نفس گر از غبار تن پاک شوی