بخش ۶۸ - فصل (نیت آمیخته از ثواب خالی نباشد)
بدان که چون نیت آمیخته شد اگر ریا یا غرضی دیگر غالب تر بود از نیت عبادت این سبب عقوبت بود و اگر با وی برابر بود نه سبب عقوبت بود نه سبب ثواب و اگر ضعیف تر بود عمل از ثواب خالی نباش...
ابوحامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی ملقب به حجتالاسلام زین الدین الطوسی و امام محمد غزالی (زادهٔ ۴۵۰ هجری قمری در توس، درگذشتهٔ ۵۰۵ هجری قمری ) متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سدهٔ پنجم هجری است. وی پس از کسب مراتب تحصیلی در سال ۴۸۴ هجری قمری از سوی خواجه نظامالملک به مدت چهار سال به سمت استادی در نظامیهٔ بغداد منصوب شد. مدتی بعد، غزالی به دلیل بیماری جسمی و تردیدهای عمیقی که ناشی از مطالعات شخصی او در فلسفهٔ اسلامی بود، تصمیم گرفت تدریس را رها کرده و منصب خود را به برادرش احمد بسپارد. وی پس از قتل خواجه نظامالملک بغداد را ترک کرد، به حج رفت، مدتی پس از آن در دمشق به تدریس پرداخت. سپس از سوریه به اورشلیم رفت و در سال ۴۸۹ هجری قمری مقبرهٔ ابراهیم را در الخلیل زیارت کرد و چنانکه در زندگینامهٔ خودنوشتش «المنقذ من الضلال» آورده، آنجا عهد کرد که دیگر هرگز از حکومت صله نگیرد، به خدمت حاکمی درنیاید و با دیگر متکلمان وارد مجادله نشود. نهایتاً پس از سفرهایی به اسکندریه، سوریه و بغداد به زادگاهش توس بازگشت. غزالی در این دوران تبعید فکری از تدریس، در عزلت و فقر میزیست و مشغول ریاضت و تصوف بود و اغلب آثار مشهور خود از جمله احیاء علومالدین را در این دوره نوشت. غزالی در این کتاب معنویت صوفیانه را نقطهٔ اتکای مذاهب اسلامی میداند. در سال ۴۹۹ هجری قمری فخرالملک پسر خواجه نظامالملک که به وزارت سلطان سنجر در خراسان رسیده بود، از غزالی دعوت کرد که برای تدریس به نظامیه نیشابور بازگردد. غزالی عهدی را که بر سر مقبرهٔ ابراهیم بسته بود شکست و دعوت را قبول کرد و تا مدت کوتاهی پیش از مرگش به تدریس در نیشابور مشغول شد. غزالی ماههای آخر زندگانی خود را در خانقاهی که در توس برای مریدانش برپا کرده بود گذراند و در جمادیالثانی سال ۵۰۵ قمری، در ۵۵ سالگی، در همین خانقاه درگذشت. مدفن او در سال ۱۳۷۴ شمسی در پی کاوش باستانشناسی در حدود ۸۰۰ متری مدفن فردوسی در بیرون حصار قدیمی پیدا شد. بر اساس مقالهٔ دکتر محمد افشین وفایی در مجلۀ پژوهشهای ایرانشناسی و به نقل از دستنویس فضائل الانام خیام دو رباعی در مرثیهٔ غزالی سروده است. متن این دستنویس در این مورد به این شرح است: «وفات حجة الاسلام، قدّس الله روحه، روز دوشنبه چهاردهم جمادی الآخر سنۀ خمس و خمسمائه (۵۰۵ ق) به شهر طوس بود. و عمر خیّام در مرثیت وی گفته است: از گردش تو، ای فلکِ گردا گرد آن کیست که نیست در جهان بیغم و درد از شخصِ یکی مرد بر آوردی گرد کهش مثل به روزگار نتوانی کرد هم او راست: یک تن خبرِ مرگِ تو ننیوشیده است کو را نه ز دیده خون برونْ جوشیده است تاری است به چشمِ خلق، گیتی ز غمت گوییکه بهسوگِ تو سیَه پوشیده است.»
بدان که چون نیت آمیخته شد اگر ریا یا غرضی دیگر غالب تر بود از نیت عبادت این سبب عقوبت بود و اگر با وی برابر بود نه سبب عقوبت بود نه سبب ثواب و اگر ضعیف تر بود عمل از ثواب خالی نباش...
بدان که کس باشد که بر ثنای خلق حریص بود و همیشه نام نیکو طلب کند اگرچه اندر کاری که برخلاف شرع باشد و نکوهش خلق را کاره بود اگرچه بر کاری باشد که آن حق بود و این نیز بیماری دل است ...
باید که شش چیز نگاه دارد در ظاهر ادب اول آن که به حرمت خواند و نخست طهارت کند و روی به قبله آرد و متواضع وار نشیند چنان که در نماز علی رضی الله عنه می گوید هرکه قرآن در نماز خواند ...
بدان که در سماع سه مقام است اول فهم آنگاه وجد آنگاه حرکت و در هر یکی سخن است مقام اول در فهم است اما کسی که سماع به طبع و غفلت شنود یا بر اندیشه مخلوق کند خسیس تر از آن بود که در ف...
بدان که صدق به اخلاص نزدیک است و درجه وی بزرگ است و هرکه به کمال آن رسد نام وی صدیق است و خدای تعالی در قرآن بر وی ثنا کرده است و گفته رجال صدقوا ما عاهدواالله علیه و گفت لیسیل الص...
بدان که مردمان اندر شنیدن مدح و ذم خویش بر چهار درجه اند درجه اول عموم خلق اند که به مدح شاد شوند و شکر گویند و به مذمت خشم گیرند و به مکافات مشغول شوند و این بدترین درجات است درجه...
بدان که خدای سبحانه و تعالی می گوید ان الله یحب التوابین و یحب المتطهرین خدای پاکان را دوست دارد و رسول ص گفت الطهور شطر الایمان پاکی یک نیمه مسلمانی است و نیز می گوید بنی الدین عل...
بدان که بیمار را که سردی باشد نشاید که حرارت چندان که بود همی خورد که باشد که حرارت نیز علتی گردد بلکه ترازو و معیاری است که نگاه باید داشت و بباید دانست که مقصود آن است که مزاج مع...
بدان که میزبانی کردن دوستی را به طعامی از بسیار صدقه فاضلتر است که در خبر است که بر سه چیز حساب نکنند بنده را آنچه به سحور خورد و آنچه بدان افطار کند و آنچه با دوستان خورد و جعفر ب...
بدان که توبه از گناه بود و گناه هرچند صغیره تر باشد سهلتر بود چون اصرار نکند و اندر خبر است که نمازهای فریضه کفارت همه گناه است مگر کبایر و نماز جمعه کفارت است همه گناهان را تا به ...
اما آداب در تلاوت نیز شش است ادب اول آن که عظمت سخن بداند که سخن خدای تعالی است و قدیم است و صفت وی است قایم به ذات وی و آنچه بر زبان می رود حروف است و همچنان که آتش به زبان گفتن آ...
بدان که در سماع سه چیز باید نگاه داشت زمان و مکان و اخوان که هر وقت دلمشغولی باشد یا وقت نماز بود یا وقت طعام خوردن و یا وقتی بود که دلها بیشتر پراکنده بود و مشغول باشد سماع بی فای...
بدان که خدای تعالی می گوید در قیامت ترازوها راست بنهیم و بر هیچ کس ظلم نکنیم و هرکه مثقال یک حبه خیر کرده است یا شر بیاوریم و در ترازو نهیم و حساب خلایق را ما کفایتیم و نضع الموازی...
بدان که ریا کردن به طاعتهای حق تعالی از کبایر است و به شرک نزدیک است و هیچ بیماری بر دل پارسایان غالبتر از این نیست که چون عبادتی کنند خواهند که مردمان از آن خبر یابند و بر جمله ای...
و این قطبی است از اقطاب دین که همه انبیاء را بدین فرستاده اند چون این مندرس شود و از میان خلق برخیزد همه شرع باطل شود اما این در سه باب یاد کنیم به اذن الله تعالی باب اول در واجبی ...
بدان که لباب و مقصود عبادات یاد کرد حق تعالی است که عماد مسلمانی نماز است و مقصود وی ذکر حق تعالی است چنان که گفت ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکرالله اکبر و قرآن خواندن ف...
بدان که مراقبت بر دو وجه است یکی مراقبت صدیقان است که دل ایشان به عظمت حق تعالی مستغرق بود و در هیبت وی شکسته بود و در وی جای التفات به غیر نباشد این مراقبت کوتاه بود چون دل راست ب...
بدان که حقیقت ریا آن بود که خویشتن به پارسایی فرا مردمان نماید یا خویشتن به نزدیک خلق آراسته کند و اندر دل مردمان قبول گیرد تا وی را حرمت دارند و تعظیم کنند و به وی به چشم نیکو نگر...
بدان که رسول ص گفته است تفکر ساعته خیر من عباده سنه یک ساعت تفکر بهتر از یک سال عبادت و در قرآن جایهای بسیار است که تدبیر و نظر و اعتبار فرموده اند و این همه تفکر بود و هر کسی فضل ...
بدان که امر معروف و نهی از منکر واجب است و هرکه به وقت بی عذری بماند عاصی است خدای تعالی می گوید و لتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر فرمان می دهد و ...
بدان که ذکر را چهار درجه است اول آن که به زبان باشد و دل غافل و اثر این ضعیف بود ولیکن هم از اثر خالی نباشد چه زبانی را که به خدمت مشغول باشد فضل بود بر زبانی که بیهوده مشغول گردد ...
بدان که درجات ریا متفاوت است و بعضی عظیم تر است و تفاوت آن از سه اصل خیزد اصل اول آن که قصد ریا بی قصد ثواب باشد چنان که نماز کند و روزه دارد و اگر تنها بودی نکردی و این سخت عظیم ب...
بدان که حسبت بر همه مسلمانان واجب است این علم حسبت و شرط آن دانستن واجب بود که هر فریضه ای که شرایط آن نشناسند گزاردن آن ممکن نشود و حسبت را چهار رکن است یکی محتسب و یکی آن که حسبت...
رسول ص می گوید هر نیکویی که بنده کند در ترازو نهند روز قیامت مگر کلمه لااله الالله اگر ورا در ترازو نهند برابر هفت آسمان و هفت زمین و آنچه در وی است زیادت آید و گفتگوینده لا اله ال...