بخش ۵۰ - مظفر کرمانی قُدِّسَ سِرُّه

بای بسم اللّه الرحمن الرحیم

هست مفتاح در گنج حکیم

گنج حکمت آن کتاب رحمت است

بسمله چون باب گنج حکمت است

گنج حکمت شهر علم مصطفی است

بسمله رمز علی با بهاست

بسمله آیینهٔ گنج احد

بسمله گنجینهٔ گنج صمد

مطلع دیباچهٔ ام الکتاب

مجمع مجموعهٔ فصل الخطاب

هرچه در قرآن خفیه واضحه

مجتمع آمد همه در فاتحه

هرچه در سبع المثانی منطوی است

بسمله برجمله طُرّاً محتوی است

هر چه اندر بسمله شد مندرج

حرف با بر جمله آمدمندمج

هر چه اندر باست انوار هدا

کُلُّهُ فِی نُقْطَةٍ هِی تَحْتَ بَا

شرح این معنی بگویم با تو فاش

جمع کن دل را و پر کنده مباش

هرچه در عالم عیان و مظهر است

جمله در انسان کامل مضمر است

هست عالم چون کتاب مستبین

کُلُّه مَا فِیْهِ فِی الْإنْسانْمُبْین

لَیْسَ ذَالانسانُ جِرْماَ یَصْغُرُ

اِنْطَوی فِیْهِ الْکِتابُ الأَکْبَر

سُوْرَةٌ الْحَمدِ صَراطُ الْمُستقیم

نیست جز انسان کامل ای حکیم

هر کمال کاملی آمد یقین

مجتمع در شخص خیرالمرسلین

صورت او آیت رحمت بود

معنی او صورت وحدت بود

چیست دانی معنی ختم الرسل

عقل اول روح اعظم امر کل

حلقهٔ اولی ازین خوش سلسله

حرف اول از حروف بسمله

تحت سرّ باست سرّ مختفی

صورت آن نقطه آمد ای صفی

چون نبی اعظم آمد حرف با

سر او چبود ولایت تحتها

باست ظاهر نقطه باطن فی المرام

باست ناطق نقطه صامت فی الکلام

نقطه چبود کُلُّ مَالَا یَنْقَسِم

وحدت آمد گشت کثرت منقسم

صورت نقطه ولایت آمده

معنی آن عین وحدت آمده

زان سبب فرمود شاه اولیاء

رمز اِنِّی نَقْطَةٌ هِی تَحْتَ بَا

مرحبا آن تحت فوقانی مقام

حبذا آن عبد ربانی مقام

در دنو حق علوی مختفی است

در علوّ حق دنوی هم خفی است

در جمال او جلالی مستقر

در جلال او جمالی مستتر

نیست در احمد یقین الا علی

کُلُّ هُمْمِنْهُ وَ مِنْهُ یَنْجَلی

در میان جان حیدر احمد است

عشق را با حسن، وصلی سرمد است

ذات این دو بی گمان یکتا بود

دو شبح مرآت و یک معنا بود

میم احمد در احد غرق آمده

متصل گشته بلا فرق آمده

هم علی از رب اعلی جلوه گر

آن یکی چون بحر دان دیگر گهر

بحر چبود اصل لؤلؤی خوشاب

چیست لؤلؤ آب پرورده ز آب

چونکه پیدا نیست عمق بحر ذات

نیست کشتی را به تن از آن نجات

پس فرود آییم اندر ساحلات

ساحلات پهن اسماء و صفات

اسم چبود از مسمی صورتی

هست هر صورت ز معنی آیتی

اسم اللّه چیست وجه عین ذات

مجمع مجموع اسماء و صفات

وجه چبود مجمع حسن بتان

باغ دل بستان عشق عاشقان

گونه گونه میوهٔ شیرین درو

دسته دسته سنبل و نسرین درو

عشوه‌های حسن آن رب البشر

هست چون زین اسم جامع جلوه گر

لاجرم این اسم وجه اللّه بود

داند این را هر که مرد ره بود

لطف و قهری هست آن دلدار را

شهد و زهری آن شکر گفتار را

بر جمال او جلالش محتوی است

بر جلال او جمالش محتوی است

اسم اللّه جامع اسماء بود

لطف و قهر او درو پیدا بود

کُلُّ اسماءِ جَمَالِ لایَزَال

جَمْعُ اَسْمَاءِ جلالِ ذُوْالْجَلَال

هست در این اسم جامع مندرج

اوست بر کل مراتب مندمج

گه نِعَم بفرستد و گاهی نقم

وَجْهُ رَبِّی ذُوْالْجَلالِ وَالْکَرَم

لیک رحمت بر غضب سابق بود

نعمتش بر نعمتش فایق بود

مؤمن از فیض رحیمی منتفع

کافر از فیض رحیمی منقطع

چیست آدم عالم مستجملی

چیست عالم آدم مستفضلی

عالم اجمال آدم آمده

آدم تفصیل عالم آمده

این حدیث از دل نه از سمع آمده

که ولایت موطن جمع آمده

لاجرم فرمود شاه اولیاء

سِرّ اِنّی نُقْطَةُ هِی تَحْتَ با

نقطه دان جمع حقیقی بی خلاف

جمع های مابقی جمع مضاف

آنکه در معراج وحی از حق شنفت

لی مع اللّه از زبان جمع گفت

خود نبی رهبر بود سوی ولی

و آن ولی سوی خداوند علی

عارفی کو گوهر توحید سفت

ذات را تسبیح و هم تحمید گفت

گه مسبّح آمده ذات از علوّ

گه محمد آمده ذات از دُنَو

هست تسبیح خدا تنزیه ذات

هست تحمید وی اظهار صفات

ذات را تسبیح کن ای معتدل

تا که تشبیهی نگردی و خجل

ذات را تحمید می‌کن ای صفی

تا نه تعطیلی شوی چون فلسفی

عارفی از جمع ارباب عقول

مؤمنی از شیعهٔ آل رسول

گشت سائل از امام رهنما

آفتاب آسمان اِنّما

بحر دانش منبع علم الیقین

جعفر صادق امام راستین

گفت کَیْفَ تَنْعَتُ الرَّبَ الْعظیمَ

اِهْدِنا فِیْهِ صِرَاطَ الْمُستقیم

شاه فرمودش که لاَ تَعْطِیْلَ فِیْهِ

ثُمَّ لاَ تَشْبِیْهَ فِیْمَا تقتضیه

شیء گویش لیک کَالأشیاءِ لاَ

بحر گویش لیک مِثْلَ المَاء لاَ

عالمش گو لا بِمْثلِ الْعالِمیْنِ

قادرش گو لا بمثل القادِرین

نور گویش لیک کَالاشیاء ظلام

شمس گویش لیک لاَ فِیْهِ غَمام

گر تو خواهی شرح این قول سدید

اَلْقِ سَمْعَ الرُّوْحِ وَالْقَلْبَ الشَّهید

ذات حق را به اعتبار صرف ذات

عَاریاً مِنْکُلِّ الأَسماءِ وَالصِّفات

هست بُعدی از جمیع ممکنات

بَعْدَ قُدْسِ الذَّاتِ لِلْعَبْدِ الجِهِات

همچنین مِنْحَیْثُ الاَسْمَاءُ و الصفّات

هست قربی ذات را با ممکنات

فَهْوُ عَالٍ مِنْکَ فِی عَیْن الدُّنُوَ

وَهُوَ دَانٍ عَنْکَ فِی عَیْنِ العُلُوّ

نفی تعطیل است اثبات دنو

سلب تشبیه است ایجاب علو

پس معطل قرب حق را منکر است

پس مشبه بُعد حق را کافر است

هست تسبیح تو اثبات علو

هست تحمید تو ایجاب دنو

سبحه بی تحمید تعطیل حق است

حمد بی تسبیح تنزیه حق است

پس بگو سُبْحانَ رَبِّی حِامِداً

لاَ تُعَطِّلْلاَ تُشَبِهْجَاهِدا

چون ولی آئینهٔ سبوحی است

چون نَبِی رَبُّ المَلَک و الرُّوحی است

نام او آمد علیؑاز کبریا

نام این آمد محمدؐاز خدا

شد محمدؐرا ز محمود اشتقاق

وان علیؑرا هم به اعلا التصاق

آن علی گنجینهٔ سر علو

وان نبی آئینهٔ نور دنو

اول و آخر علی و احمد است

باطن و ظاهر علی و احمد است

اعتبارات عقول است این دویی

ورنه اینجا نیست مایی و تویی

زانکه عالی در علوستش دنو

زانکه دانی در دنوستش علو

زانکه باطن در بطونستش ظهور

زانکه ظاهر از ظهورستش ستور

اول اندر اولویت لاحق است

آخر اندر آخریت سابق است

جمع اضداد است ما رامستحیل

قدرتش بر جمع ضدها مستطیل

ذات پاکش را به ضدها اتّصاف

ذرّه‌ای نه ز اعتدالش انحراف

معنی دریا بطون است و خفا

صورت دریا ظهور است و جلا

معنی او را ز ما بعد و علو

صورت او را به ما قرب و دنو

معنی‌اش جذب آورد صورت سلوک

صورتش عبد آورد معنی ملوک

صورت اِنْکُنْتُمْتُحِبُّونَ اللّه است

معنی از یُحْبِبکُمُ اللّه آگه است

حب ما نسبت به حق باشد سلوک

حبّ حق نیست به ما جذب الملوک

عشق در معشوق و در عاشق نهان

سبق در مسبوق و در سابق نهان

مقترن با کل و بالاتر ز کل

مختفی در کل و رسواتر ز کل

هرچه گویم عشق از آن بالاترست

احمد اعظم علی اکبر است

پیش از آن کاین عالم آید در وجود

گنج مخفی بود و عشق آن شاه بود

داشت با خود آینه از ذات خویش

خویش را می‌دید در مرآت خویش

حسن ذاتی داشت در وجه کمال

عشق ذاتی داشت بی نقص و زوال

چون جمال خویش بر صحرا نهاد

عکس حسن و عشق در عالم فتاد

وجه حسنش را نبی آیینه‌ای

گنج عشقش را ولی گنجینه‌ای

عاشقان آیینه‌های عشق حق

پیش شاه حسن عبد مسترق

خوبرویان آینهٔ خوبی او

حسن ایشان عکس محبوبی او

آن جلالش احتجاب عین ذات

آن جمالش انکشافات صفات

هر جمالش را جلال قاهری است

هر جلالش را جلال باهری است

مر ظهورش را بطونست و خفا

مر بطونش را ظهور است و جلا

وجه او بی پرده چون مشرق شود

دیده‌ها را مفنی و محرق شود

شمس چون پرده بپوشد از غمام

قرص او را می‌توان دیدن تمام

بی حجاب ابر گر ظاهر شود

فرط نورش دیده را قاهر بود

در جمال او جلالش مستتر

در جلال او جمالش مستتر

رفق و اهمال حق استدراج اوست

رنج و درد و ابتلا معراج اوست

قهرها در لطفها باشد دفین

گوش کن اُمِلْی لَهُمْکَیْدی مَتین

لطفها در قهر پنهان یاثقات

فِی القِصاصَاتِ لَکُمْفَیْضُ الحَیات

قسم مؤمن این جهان آمد جلال

قسم کافر این جهان آمد جمال

آن جهان مؤمن در اعزاز و نعیم

آن جهان کافر در اذلال و جحیم

عاشقان از کفر و ایمان برترند

عاشقان از جسم و از جان برترند

غیب مطلق چیست در آن مستتر

وان شهادت چیست حسن جلوه گر

پردگی آنست و حسنش پرده‌ای

پرورنده آن و این پرورده‌ای

ان نهان در این چو نشأه در شراب

این عیان از آن چو از دریا حباب

آن چه باشد آنکه نامش هو بود

مطلق از تقیید ما و تو بود

هو عبارت آمد از اطلاق ذات

آن تعینهاش اسما و صفات

ذات چون بحر و تعیّن همچو موج

ذات فرد است و تعین زوج زوج

موج اول موج الامواج آمده

زوج اول زوج الازواج آمده

معنی‌اش بحر است و صورت گشته موج

معنی‌اش فرد است و صورت گشته زوج

قابل اطلاق و تقیید آمده

برزخ تعلیق و تجرید آمده

واجب و ممکن دو بحر بیکران

موج اول برزخ لایبغیان

موج اول بحر اول را چو موج

خویشتن بحری و موجش فوج فوج

موج اول چیست دانی شاه زاد

کرده در بر کسوت خاص صفات

گه قلندروش مجرد از لباس

صوفیانه گاه پوشیده پلاس

گه مجرد گردد از لُبس السَّنَد

اسم لایق نیست او را جز احد

خرقه چون پوشد به خود صوفی صفت

واحدش گویند اهل معرفت

خواهم از خرقه تعین ای پسر

خواه خرقه گوی و می‌خواهی کمر

چون کمربندد احدخوش بر میان

از احد احمد شود جلوه کنان

از میان احمد کمر چون واکند

در دل بحر احد مأوا کند

تاج چون بر سر گذارد از وقار

گردد اندر ملک واحد شهریار

موج اول احمد آمد ای ولی

ظاهر او احمد و باطن علی

موج اول احمد آمد ای ولد

صورت او واحد و معنی احد

واحدیت آن ظهورش در صفات

آن احد آمد بطون عین ذات

بحر واحد را دو موج کالجبال

هر یکی بحر عظیم بی مثال

عالم اسماش بحر اقدم است

بحر دیگر کاینات عالم است

بحر اول چیست دانی بحر ذات

عَالیاً مِنْکُلِّ اَسْما و الصّفات

بحر اول چیست دانی بحر هو

بحرهای مابقی امواج او

بحر اول لابقی اسم علیه

فِیْهِ یَفْنَی الکُلُّ یَسْتَهْلِک لَدَیه

اسم باشد لفظ ذات و لفظ هو

آن عبارت این اشارت سوی او

هُو تَعَالَتْذَاتُهُ مِنْکُلِّ اِسْم

برتر از هر اسم و رسم و روح و جسم

گرچه بر وی اسمها لاواقع است

سوی وی مجموع اسما راجع است

چون علی مطلق است آن ذات هو

پس عَلَیْهِ واقع نبود نکو

لیک إلَیْهِ راجِعُ جایز بود

زانکه اسم از حضرتش فایز بود

یَا خَفِیاً قَدْمَلأتَ الخَافِقَیْنِ

قَدْعَلَوْتَ فَوْقَ نُوْرِ الْمَشْرِقَیْنِ

تو علی مطلقی و مادنی

کی دنی آگه شد از سر علی

نیست ما را حق و نطق دم زدن

خود ز خود دم می‌توانی هم زدن

چونکه لا أُحْصِی ترا گفت آن رسول

خود چه باشد حد ما مستِ فضول

بحر اول چیست آن بحر العلی

آری از کل است بر کل معتلی

از اضافت وز تقید عالی است

بر اضافت بر تقید والی است

برتر آمد از عموم اختصاص

با اعم آمد اعم با خاص خاص

با مجرد خوش مجرد آمده

با مقید خوش مقید آمده

لا به شرط مطلق او ذات حق است

نه مقید ای عجب نه مطلق است

زانکه مطلق او به شرط لا بود

آن مقید شرط وی اشیا بود

لا یکی شرط است اشیا دیگر است

او ز شرط لا و اشیا برتر است

ذات مطلق برتر از اشیاء لاست

هوی مطلق برتر از الا و لاست

لا ابالی حقیقی او بود

ذات عالیّ حقیقی هو بود

مرحبا ای لاابالی مرحبا

مرحبا ای ذات عالی مرحبا

چون شوی مطلق قلندروش شوی

سرکش از کونین چون آتش شوی

بند گردی چون به قید معرفت

می‌توان گفتن ترا صوفی صفت

چون به هم جمع آوری جذب و سلوک

صوفی کامل شوی و ازملوک

جان ما را هم تو درمان هم تو درد

با همه جمعی و از مجموع فرد

تو به ذات خود قلندر آمدی

زین سه کس در رتبه برتر آمدی

رتبه چبود رتبه را تو دل دهی

چیست منزل تو به کس منزل دهی

از تو پیدا شد همه جذب و سلوک

آفریدی تو همه عبد و ملوک

مرحبا رندِ قلندر مرحبا

مرحبا اللّه اکبر مرحبا

احمد آن صوفی کامل معرفت

چونکه واحد شد شود صوفی صفت

چون احد گردد قلندروش شود

همچو آتش از همه سرکش شود

هو شود چون احمد کامل عیار

خود قلندر می‌شود ای مرد کار

حمد چبود نعتِ ذات احمدی

کیست احمد و چه ذات سرمدی

گاه احمد می‌شود گاهی احد

گه صنم می‌گردد و گاهی صمد

تا شد او بت، بت پرستی کار ماست

روی او بت موی او زنار ماست

بت پرستانیم اندر کوی او

بسته زناری ز تارِ موی او

هان چه می‌گویی دلا هوشیار شو

وقت مستی نیست اندر کار شو

هر که زان مشرب یکی جرعه بخورد

زندهٔ جاوید شد هرگز نمرد

مستی آن می نه آن مستی بود

که در او بیهوشی و مستی بود

مرحبا ای مستِ هشیار آفرین

بی خبر از خود خبردار آفرین

تا به دریایی تو ما در ساحلیم

وصف دریا را چگونه قابلیم

بحر حال سکر و ساحل حال صحو

ساحل وبحر است این اثبات و محو

رهنما را ظاهری و باطنی است

باطنش را نیز بطن کامنی است

بطن را بطنی است بطنی دلپذیر

بطن بطن بطن تا بطن الاخیر

هفت بطن او راست تا هفتاد بطن

بطن‌ها را بی شمار افتاد بطن

جملهٔ این بطن‌های خوب و نغز

یکدگر را آمده چون قشر و مغز

بطن‌های اوسطی و برزخی

هر یکی دو وجه دارد یا اخی

وجه ظهریت عبودیت بود

وجه بطنیت ربوبیت بود

برزخی نبود چو ظهر اولین

عبد مطلق اوست آدم را چو طین

برزخی نبود چو آن بطن اخیر

رب مطلق اوست سلطان خبیر

ظهر اول چیست عبد فاقر است

غیر ازین هر کس بداند کافر است

بطن آخر چیست ذات اللّه است

غیر ازین هر کس بداند گمره است

کیست تالی آنکه غیر باصر است

آنکه باطن را بگوید ظاهر است

کیست غالی آنکه غیر فاطن است

آنکه ظاهر را بگوید باطن است

تالی آن باشد که جان را گفت جسم

یا مسما را مسما کرد اسم

غالی آن باشد که تن را گفت دل

یا که گل را گفت جان معتدل

آنکه گوید گل گل است و دل دل است

نیست غالی نیست تالی عادل است

ای مقامات وجود است ای پسر

عقل زین تمییزها دارد خبر

این تعینهای اسماء و صفات

وین تشخصهای اعیان و ذوات

بحر را گاهی جدا کردن ز موج

فرد را گاهی جدا کردن ز زوج

گاه گفتن نفس و عقل و گاه روح

گاه گفتن فلک و بحر و گاه نوح

گاه گفتن تالی و گاهی غلو

گاه گفتن عالی و گاهی دنو

جمله تمییزات عقل فارق است

وصف فرق عقل این بس لایق است

نور عقل آن نور فرق است ای پسر

که شناسد سر ز پا و پا ز سر

ای خنک آن عشق گرم فرق سوز

گه نداند سر ز پا و شب ز روز

مرحبا زان عشق جمع دل نواز

که نداند جمع را از فرق باز

هرکه نوشد جام ناب عشق هو

کی شناسد عین می را از کدو

بحرِ اکوان چیست بحر عالم است

عالمش موجی و موجی آدم است

دایره وش آمد این بحر بسیط

آدمش چون مرکز و عالم محیط

همچنین هر جزو عالم عالمی است

هر نمی زین بحر در معنی یمی است

هر حبابی بحر باپهنا بود

هر یکی موجی یکی دریا بود

موج جامع حضرت انسان بود

که گلش قطره دلش عمان بود

هر یک از امواج در معنی یمی است

هر یک از اجزاء عالم عالمی است

جمع عالم چیست دانی ای امین

جلوهٔ خاص ز رب العالمین

لاجرم العالمین از بعد رب

بحر اکوان است ایمایی عجب

بحر اکوان را دو بحر است ای جواد

نام بحرالمبدء و بحر المعاد

دایره وش بحر اکوان بالتمام

این دو بحر از قافیه دو قوس نام

آن یکی قوس النزول و الدنو

آن دگر قوس العروج و العلو

بحر مبدء آمده قوس النزول

پایه پایه نور را در وی افول

قوس عارج بحر عود است و رجوع

پایه پایه نور را در وی طلوع

لیلةُ القدر آمده قوس النزول

زانکه در وی شمس را باشد افول

نور او پنهان شود در لیل قدر

شمس در وی می‌نماید قدر بدر

بدر بر وی جلوهٔ قدر هلال

عقل بر وی جلوه گر قدر خیال

چون بسی انوار در وی می‌نهفت

فِیهِ تنزیل مَلَک و الروح گفت

روح تو شمس است چون نازل شود

بدر گردد یعنی آن جان دل شود

آن ملک بدر است چون آرد نزول

خود هلالی می‌شود عندالافول

آن هلالت آمده جسم مثال

نیست و نه هست نه همچون خیال

قوس عارج نام او یوم القیام

کاندر او خورشید بنماید تمام

تَعْرُجُ الأَمْلاکُ و الأَرْواحُ فِیْه

وصف آن یوم القیام است ای نبیه

گل همه دل گردد و دل دلستان

تن همه جان گردد و جان جان جان

عاشقان از غیر حق آزاده‌اند

عاشقان از غیر حق دل ساده‌اند

عاشقان اصحاب اخلاص آمدند

مخلصانِ حضرت خاص آمدند

هر چه غیر حق بود اصنام تست

غیر حق مقصود نفس خام تست

هرچه غیر حق بود آن لات تست

گر همه انهار و گر جنات تست

هرچه غیر حق بود عُزای تست

گر همه غلمان وگر حورای تست

اَعْبُدُ اللّهَ مُخْلِصاً که صادق است

نیست صادق جز از آن کو عاشق است

خواندن ایاک نَعْبُدْبی خلاف

راست ناید جز ز عشق بی گزاف

بندگی ما ترا باشد مخسب

بهر جنت بندگی شغل است کسب

طامع و خائف که ایاک آورند

وحدتی گویند و اشراک آورند

عاشق صادق که ایاک آورد

مخلص است و وحدت پاک آورد

مخلص بالکسر دارد صد خطر

کسر ما را فتح کن ای ذوالقدر

حضرت فرد علی ذات احد

در علّو ذات خویش آمد صمد

چیست معنی صمد ای ذو وله

اَلذّی فِی ذَاتِهِ لاَ جَوْفَ لَه

چونکه ذات حق صمد شد غیر ذات

جمله را جوفی بود از ممکنات

اجوف آن باشد که در باطن خلاست

باطن او خالی و معدوم و لاست

همچو نی او را سرودی بیش نیست

نسبتش کردن نمودی بیش نیست

گرچه معدوم و هلاک است و فنا

قابل فیض وجود است از خدا

گرچه نی خالی است لیکن ای فرید

چونکه خالی شد توان در وی دمید

مرحبا زین نیستی و زین عدم

که بود جذاب هستی دمبدم

حبّذا از این نی خالی درون

که از او صد ناله می‌آید برون

جمله اعیان نایهای با نوا

حق تعالی نایی شیرین ادا

آن دمیدن چیست ارسال وجود

لحظه لحظه دمبدم از فیض جود

نایی او جلوت اول بود

عقل کلی احمد مرسل بود

گر نبودی نای وش ای محترم

نام می‌کردی چرا او را قلم

این قلم گرچه ز خود خالی بود

لیک پر از نفخ اجلالی بود

حضرت خلاق وهاب مجید

آدمی بر صورت خود آفرید

آدمی بر صورت رحمان بود

یا که حق بر صورت انسان بود

نای یکی نای است و طبقاتش چهار

نغمه یک نغمه مقاماتش هزار

حضرت فرد صمد را ای همام

وصفی از اوصاف می‌باشد کلام

چون کلامی هست حق را لامحال

پس دمی باشد ورا جل و جلال

دم به معنی رِقِّ منشور آورد

حرف بر وی خط مسطور آورد

چون تکلم نعت ذات مطلق است

پس تنفس نیز ز اوصاف حق است

احمد مرسل امین ذوالجلال

آن نشان صدق وحی حق تعال

گفت اندر وصف آن پیر قرن

من ذم رحمن شنیدم از یمن

مرحبا زان ذات بی عیب صمد

که ز باطن دمبدم دم می‌دهد

نیستش تجویف و آن باطن مدام

می‌دهد بیرون دم نطق کلام

لاَ تُشَبِّهْهُ تَعالَی شَأنُهُ

لاَ تُعطله عَلَا بُرْهاَنُه

باش در نعتش صراط المستقیم

دور از تشبیه و تعطیل ای حکیم

نزد آنان کاهل کشف صادقند

جملهٔ ذرات حی ناطقند

جمله در تسبیح و در تحمید حق

رب اعلی را عبید مسترق

گر ترا شکی است در این مسئله

روو إن من شیء خوان ای ده دله

لیک آن تسبیح را اندر بطون

این گروه در بی خبر لا تَفْقَهُونَ

قصه کوته هست حق را ای کرام

هم دم و هم صوت و هم حرف و کلام

آن وجود منبسط همچون دم است

جوهر مطلق چو صورت اعظم است

جوهریّات بسیطه چون حروف

در عروج و در نزول او را صفوف

آن تراکیب اوایل چون کلم

از حروف آن بسایط منتظم

وان تراکیب اوایل چون کلام

شد ز ترکیب کلم با انتظام

جمله عالم یک کلام حق بود

کاندرو هم مصدر و مشتق بود

همچنین او هم کلام دیگر است

جامع اجزای عالم یک سر است

جوهر آدم که اصل دل بود

خوش کلام صادق عادل بود

می‌نویسد حق به بازوی امام

آیت صدقاً و عدلاً را تمام

ذات سبحان را تعالی عن سبب

رحمت ذاتی است سابق بر غضب

رحمت سابق چه باشد زان درود

بر عدم همواره ارسال وجود

رحمت ذاتی می مبنای ذات

جرعه نوش از وی تمام کاینات

رحمت سبحان دم پاک خداست

که ازو نی‌های اعیان با صداست

حق چو دم ساز است و ما مانند نی

دمبدم جاری است بر ما نفخ وی

نفخ یک نفخ است و نی‌ها بیشمار

دم یکی دم دان نواها صد هزار

آن دم رحمان وجود عالم است

عالمی که جزوی از وی آدم است

وان رحیمی دم وجود آدمی

یافته نور کمال محرمی

زان دم رحمن شده قوس نزول

کاندرو انوار را باشد افول

وان رحیمی دم شده قوس رجوع

کاندرو اضواء را باشد طلوع

آن دم رحمن دم فیض وجود

وان رحیمی دم دم نور شهود

عرش رحمانی دل عالم بود

دل چو عرش عالم آدم بود

دل به عرش و عرش با دل متصل

خود دل آمد عرش یا عرش است دل

دل بود چون گوهر و عرشش صدف

عرش مادر دل چو فرزند خلف

عرش همچون فاطمه دان روح دل

سمط‌وش دوگوشوار معتدل

فاطمه عرش علی ذوالمنن

گوشوارش آن حسین و آن حسن

پیش از آن که شاه زو لطف خفی

آفریند آدم پاک صفی

اسم القدّوس و السبوح را

آینه کرده ملک را روح را

جملگی صافی ز شهوات آمده

پاک از نقص کدورات آمده

اِنْبَعْضَا مِنْهُمُ قَومٌ سُجُود

لاَ قِیامَ لاَ رُکُوعَ لاَ قُعُود

اِنَّ بَعْضاً مِنْهُمْقَومٌ رُکُوع

رَاکِعُونَ دَائِماً فَرْطَ الخُشُوع

لاَ یُغَشِّیْهمْمَنَامَاتُ الْعُیُون

لاَ یُغَطِّیْهِم کَسَالاتُ الجُفُون

لاَ یُکَسِّلُهُمْبِقُواتِ الْبَدَن

لاَ یُرَجِّوهُم بِسَامَاتِ الحَزَن

لاَ یُغَفِّلُهُمْبِسَهْواتِ العُقُول

لاَ یُعَطُلُهُمْبِلهْواتِ الفُضُول

لاَ یُحَجِّبُهُمْبِنسیانٍ وَسَهْو

لاَ یُدَی جُهُمْبِبُطْلان وَ لَهْو

دو صفت را هیچ یک مظهر نشد

هیچ یک دو فعل را مصدر نشد

هر یکیشان مظهر یک اسم خاص

با یکی فعلش همیشه اختصاص

چشم دل بگشا به قرآن مبین

آیت عظمای ما منا ببین

پس ملایک هر یکی را حضرتی است

اندران حضرت وزو بس خلوتی است

این همه جلوات که ربانی است

گشته ظاهر از دم رحمانی است

مظهر و آیینهٔ وجه رحیم

نیست جز انسان عدل مستقیم

جلوهٔ هر اسم از اسمایِ رب

در سعید و در شقی و روز و شب

جلوهٔ رحمانی آمد ای حبیب

خاص باشد عام باشد این عجیب

خاص باشد زانکه از یک نعت اسم

مظهرش گه روح باشد گه جسم

عام باشد زانکه وصفی شامل است

شامل هر عالی و هر سافل است

جلوهٔ اوصاف لطف حق تعال

در دل انسان کل مرد کمال

جلوهٔ وجه رحیم است ای حبیب

عام باشد خاص باشد این غریب

عام زان کاوصاف حی را شامل است

خاص زانکه خاص مرد کامل است

سیمین فرزند شاه کربلان

جعفر صادق امام ذوالعلا

آن لسانُ الصّدقِ علمِ مِنْلَدُن

گفت الرحمن اسم خاص کن

گرچه اسم خاص آن علام گفت

لیک موضوع به وصف عام گفت

الرحیم ما هُوَ، ای کامل امام

او ز اسماء خدا اسمی است عام

بهر حدش دُرّ اسم عام سفت

لیک موضوع به وصف خاص گفت

هر یکی جلوه گه ربانی است

در حقیقت آن دم رحمانی است

دم یکی دم بیش نبود لیک نای

بی حد است و بی عدد بی انتهای

جلوه‌ای کو حضرت جامع بود

بر رحیمی دم یقین واقع بود

جامع اقسام جلوات آمده

لیک نایش مظهر ذات آمده

مظهر ذاتست آن انسان کل

جامع جلوات و هادی سبل

هان که جذب آلوده می‌آید سخن

منکشف می‌گردد آن علم لدن

ساقی فیّاض از خم جلال

باده می‌بخشد به اصحاب کمال

ساقی رند قوی دل می‌رسد

یعنی آن مشتاق عادل می‌رسد

می‌کند ثابت دل عشاق ما

ذوالفقارآسا دم مشتاق ما

لا و اِلّا نی موجّه می‌کند

نفی غیر اثبات اللّه می‌کند

کور می‌سازد دو چشم احولی

از ظهور سطوت نور علی

مظهر سر عجایب می‌رسد

عون مجموع نوائب می‌رسد

ها دگر وقت نماز است ای امین

ورد کن ایَّاکَ نَعْبُدْنَسْتَعین

استعانت چیست استدعای عون

مستعین کبود طلب فرمای عون

ظاهر احمد ز باطن مستعین

معنی احمد ز صورت مستبین

صورت احمد نبی ذوالجمال

معنی احمد ولی ذوالجلال

نیست در صدر نبی مقبلی

مستقرالا دل پاک علی

نیست در قلب علی مرتضی

جلوه گر الا تجلی خدا

آن تجلی چیست مصباح ظهور

اِسْتَمِعْمِنْرَبِنّا اللّهُ نُوْر

فهم کن مصباح را، مشکوة را

وان زجاج صاف چون مرآت را

آن الوهیت چو مصباح لطیف

وان ولایت چون زجاجی وان شفیف

آن نبوت آمده مشکوة نور

از زجاجه جلوه گر در وی حضور

لاجرم باب اللّهِ اعظم علی است

و ان نبی و مصطفی باب العلی است

تا که احمد شهر علم اقدم است

مرتضی او را چو باب اعظم است

شهر علم مصطفی دارد دو در

آن یکی مخفی و دیگر جلوه گر

از در باطن فیوض لایزال

ریخته بر احمدِ صاحب کمال

ورنه در ظاهر کمال مستمر

گشته بر کلّ خلایق منتشر

باب باطن چیست سر حیدری

معنی آن صورت پیغمبری

باب ظاهر صورت حیدر بود

که وصی نفس پیغمبر بود

دُرّ این معنی پیمبر خوش بسفت

با علی خوش شرح این معنی بگفت

جِئْتَ سِرَاً اَنْتَ مَعْکُلِّ نَبِی

جِئْتَ جَهْراً یا علیّ اَنتَ مَعِی

حسن در ظاهر شه فرخنده‌ای

عشق اندر خدمتش چون بنده‌ای

چون به باطن بنگری عشق است شاه

کرده در بر کسوت خاص سپاه

گر طلبکاری نکردی بلبلی

از کجا مطلوب می‌گشتی گلی

این همه بازارها کاراستند

از برای مشتری پیراستند

گرچه حسن از رحمت حق آیتی است

آن شناسایی عشقش غایتی است

غایت اسرار وحی آسمان

نیست الا عترت اسرار دان

غایت نظم کلام مثنوی

نیست الا آن حسام معنوی

مثنوی اِلّا کلام اللّه نیست

جز حسام الدین کسی آگاه نیست

همچنین هر دُرّ که مشتاقش بسفت

جز مظفر کس نداند گرچه گفت

تافت بر ما پرتو خلاق ما

ما به او محتاج و او مشتاق ما

خود به خود محتاج خود مشتاق خود

جلوه گر از کسوت عشاق خود

نیست جز مشتاق کس اندر میان

قصه کوته مَنْعَرَف کَلِّ اللّسان

مرتضی آن پادشاه پاک ذیل

ریخته فیض حقیقت بر کمیل

گفت با او آن کمیل پاک دین

مَا الْحَقیقه یا امیرالمؤمنین

مرتضی گفتا به آن کامل عیار

با حقیقت مرترا باشد چه کار

گفت شاها گرچه من فانیستم

صاحب سرّ تو آیا نیستم

نه تویی گنجور و من گنجینه‌ات

نه تویی منظور و من آیینه‌ات

شاه فرمودش بلی ای محترم

صاحب سرّ منی بی بیش و کم

مَحرمی لیکن عَلَیْکَ یَرْشَحُ

کُلُّ فَیْضٍ مِنْجَنَابِی یَطْفَح

چون شوم لبریز از فیض درود

بر تو ریزد رشحه‌ای زان فیض جود

قَالَ مَا مِنْحَرثٍ مِنْکَ کامِلا

مِثْلُکَ رَبُّکَ یُجِیْبُ سَائِلا

رَبِّ لاَ تَقْهَرْیَتِیْماً عَائِلا

رَبِّ لاتَنْهَرْفَقیْراً سَائِلا

در جوابش گفت آن بحر کمال

الْحَقیقَةْکَشْفُ سُبْحاتِ الْجَلال

پردهٔ خورشید جز انوار چیست

شمس را جز نور او سیار چیست

چون بر آن انوار افتد چشم جان

ذات را تسبیح گوید بی زبان

چیست آن سبحات حق جلوات نور

نور چبود گوش کن عین ظهور

ذات از فرط ظهور وانجلا

دایماً اندر بطونست و خفا

گفت چون بشنید آن حرف عجیب

یا عَلی زِدْنا بَیَاناً کَی اُجِیْب

بار دیگر شاه فیاض النعم

در جوابش گفت از روی کرم

کاین حقیقت محو موهوم آمده

که قرین با صحو معلوم آمده

پرده‌های وجه شمس لایزال

که معبر شد به سبحات الجلال

نیست اِلّا هستی موهوم تو

باش حاضر تا شود معلوم تو

لَیْسَ بَیْنَ رَبِّنَا وَ بَیْنَنَا

حَاجِباً یَحْجُبْهُ اِلاّ عَیْنُنَا

شمس حق را هستی وهمی حجاب

ابر واشد منکشف شد آفتاب

صحو چبود انکشاف آن غمام

از رخ شمس منیر بی ظلام

محو هستی صحوهشیاری بود

آنچه خواب و این چه بیداری بود

محو چبود آن فنا اندر فنا

صحو چبود آن بقا اندر بقا

واصلانِ منزل حق الیقین

جملگی مستان هشیار آفرین

چون کمیل از جام ساقی گشت مست

دست ساقی برد او را خوش ز دست

پردهٔ هستی موهومش درید

حرص او افزود و شوقش شد پدید

چون فزودش ذوق باده حرص جان

آمدش زِدْنی بَیاناً بر زبان

از کرم جام دگر کردش عطا

شد صفا اندر صفا اندر صفا

مَا الْحقیقه گوش کن گر طالبی

هتک سرِّ عبد سر غالبی

گشت غالب چونکه سرِّ معنوی

شاه دل در ملک جانت شد قوی

هستی مطلق وجودی بس لطیف

چون قوی آمد تعین شد ضعیف

نور هستی غالب آمد شد مزید

پرده‌های سر معنی را درید

سرّ چو غالب شد غلق مغلوب شد

صرصر آمد خار و خس جاروب شد

زور آتش دیگ را پرجوش کرد

رخنه اندر هستی سرنوش کرد

سیل از کهسار آمد پر شتاب

بند و بست پشته و پل شد خراب

چون کمیل این نکته از شه گوش کرد

جرعهٔ سیم ز ساقی نوش کرد

شسته گشتش نقش هشیاری ز دل

می فزودش عشق و مستی متصل

کَرِّت اخری ز پاکیزه دلی

گفت خوش زِدْنِی بیاناً یا علی

چشم از نور رخت بی نور نیست

گر ز رخ برقع گشایی دور نیست

پرده‌ها دارد جمال شاه ما

تا که بشکافد دلِ آگاه ما

شاه گر بی پرده آید در ظهور

دل نیارد طاقتش از فرط نور

پرده‌ها از نور و ظلمت آن جلیل

خوش برافکنده به رخسار جمیل

اهل دل را در مقامات کمال

در پس هر پرده ذوق و وجد و حال

انکشاف هر حجابی زان حجب

هست معراجی برای اهل لُب

چون یکی پرده گشاید شاه دل

دل شود اندر مقامی مستقل

مستقل شد دل چو اندر منزلی

بایدش چشم دگر، دیگر دلی

تا مقام دیگرش الیق بود

منزلی دیگر به وی اوفق بود

پرده پرده پرده‌های پاک ذیل

منکشف می‌کرد بر چشم کمیل

باده‌اش پالوده بود و صاف صاف

کرد استدعای دیگر انکشاف

پردهٔ دیگر گشودش آن ودود

دیدهٔ دیگر ببخشیدش ز جود

مر حقیقت را چهارم شارحی

شاه فرمودش به قول واضحی

الحقیقة مَاهِیَ جَذْبُ الأَحَد

مَاالأحَدْمالاتَجزی لابِعَد

چون احد توحید را جاذب شود

آن شود مغلوب و آن غالب شود

زانکه مجذوب است مغلوب جذوب

شاه جذابست غالب بر قلوب

قُلْلَنَا التَّوحیدُ مَا هو ای پناه

حُکْمُنَا بالوَاحِدَّیت لا اِلَه

قُلْلَنَا مَا لُوْأَحَدْیَت ای سند

إنْدِراجُ الکُلِّ فی جَمْعِ الأَحَد

چونکه مغلوبش شود حکم کثیر

می‌رود از وی ایا مرد بصیر

حکم جاذب گیرد این مجذوب تو

نعت غالب گیرد این مغلوب تو

سرّ غالب گه کند هتک ستیر

نیست جز ذات احد ای بی نظیر

ستر مهتوکی که مغلوب وی است

هست توحیدی که مجذوب وی است

چون کمیل آن جرعهٔ چارم چشید

نشأة بحرالاحد آمد پدید

جمع مطلق آن چنان او را ربود

که ز فرقش آگهی مطلق نبود

گفت دیگر ره اماما عارفا

خَامِساً زِدْنِی بَیاناً کاشِفا

شاه چون دیدش به بحر جمع غرق

بی خبر گردیده از احکام فرق

خوش کشانیدش به بحر تفرقه

تا ز تعطیلش برد در زندقه

جعفر صادق شه عالی اثر

این چنین گفتا به اصحاب نظر

اِنْجَمْعاً یَنْفَرِدْعَنْتَفْرِقَه

محض تعطیل است و عین زندقه

اِنَّ تَفْرِیْقاً عَنِ الْجَمْعِ خَلَا

کانَ تَشْبِیهاَوَ شِرْکاً ظَاهراً

جَمْعُ بَیْنَ الْجَمْع وَالْفَرْق ای مُدِل

هست توحید قویم معتدل

آن حقیقت دان که از صبح الازل

شارق آمد نور شمس لم یزل

پس شود آثار آن لایح ترا

پس شود احکام آن واضح ترا

بر مرایای تجلی وجود

بر مجالی ظهور نور جود

هر یکی از آن مزایای کمال

هر یکی از آن مجالی جمال

واحدیت راست تمثال دگر

هیکل توحیدیست ای با بصر

آن هیاکل دان تماثیل لطیف

واحدیت راست مرآت شریف

وصف وحدت در همه ساری بود

حکم وحدت در همه جاری بود

از دم رابع کمیل با نظام

کرد چون سیرِ الی اللّه را تمام

وقت آن شد که کمیل اکمل شود

فاضلی عارج شود افضل شود

چون شود سیر الی اللهت تمام

کامل الذاتی تو ای عالی مقام

ای عجب زین کامل بی تفرقه

که کمالش هست عین زندقه

مرحبا وحبّذا زندیق خاص

که زند صد طعنه بر صدیق خاص

کیست این زندیق غرق بحر جمع

او چو پروانه احد او را چو شمع

کیست این زندیق آن مست عشیق

که امامش خواند زندیق طریق

عاشقی را نسبت از معشوق پاک

سوی زندیقی بود با اشتراک

خاک گر باشد سیه عاری ز نور

ظلمتش دان عین نور ای باحضور

کفر اینجا عین ایمان شریف

زندقه شد عین توحید لطیف

زندقه اهل کمالست ای پسر

هر که این زندیق نه خاکش به سر

کاملیت لاجرم این زندقه است

زندقه جمع عری از تفرقه است

اکملیت چیست دانی ای رفیق

منزل سیر الی اللّه ای عشیق

در مرایا همچو حق ظاهر شدن

در همه برخویشتن ناظر شدن

سوی فوق از جمع خوش بازآمدن

همچو حق سر تا به پا ناز آمدن

در همه اطوار سایر آمدن

با همه ادوار دایر آمدن

فوق بعد الجمع باشد این مقام

هست ذوالعینین آن مرد تمام

آن یکی عینش سوی جمع آمده

وان دگر عینش سوی فرح آمده

فرق چشمش را حجاب از جمع نیست

فرق وی چون فرقِ اهل سمع نیست

فرق قبل الجمع فرق اهل جمع

عین فرق آن حجاب عین جمع

آنکه جانش گشت اندر جمع غرق

عین جمعش شد حجاب عین فرق

مرد جمع الجمع زین هر دو حجاب

هست فارغ نیست بر جمعش نقاب

عین فرقش نه حجاب فرق جمع

سالک مطلق نه چون اصحاب سمع

سالک مطلق نباشد سمع محض

نه بود مجذوب مطلق جمع محض

جمع کرده خوش به هم جذب و سلوک

جامع وصف عبید و هم ملوک

عاشقان جمله عبید و او شه است

نایب ربانی ظل اللّه است

چون کمیل از جام چارم زان عقار

مالک ملک بقا شد تاجدار

تاجداری خواست گردد تاج بخش

بعد معراجش شود معراج بخش

گفت کای ساقی فیاض وجود

سَادِساً زِدْنِی بَیَاناً کَیْأَجُود

در جوابش گفت آن عادل مزاج

کای کمیل معنوی اَطْفِ السراجَ

اَطْفِ مِصْباحاً فإنَّ الصُّبْحَ لَاح

سَکَّنَ المِصباح اِذْلَاحَ الصَّباح

صبح لائح چیست آن صبح ازل

حضرت ذات احد عز و جل

لام الف در لفظ الصبح ای امیر

سوی آن صبح ازل آید مشیر

در جواب پنجمین صبح الازل

یاد کن از قول شاه بی بدل

در جواب چارمین جذب الاحد

جذب الصبح الأزل دان ای سند

چیست آن نور احد صبح ازل

اول است و باطن است و لم یزل

نور واحد چیست مصباح کمال

آخر است و ظاهر است و لایزال

این همه اطلاق تجرید آمده

این همه تعلیق و تقیید آمده

نور توحید است آن لامع سراج

هَیْکَلُ التَّوحیدِ مِشْکوةُ الزُّجاج

آن هیاکل آن حقایق آمده

آن حقایق نور شارق آمده

گاه اللهی و ربانی بود

گاه اعیانی و اکوانی بود

عالم اسماء بود قسم یکم

عالم اکوان بود قسم دویم