محمد بن یوسف اهلی شیرازی (زادهٔ ۸۵۸ هجری قمری در شیراز – درگذشتهٔ ۹۴۲ هجری قمری در شیراز) شاعر قرن نهم و دهم هجری است. اهلی در سرودن انواع شعر استاد بود و آنچنان که از شعرش مشخص است مطالعهٔ وسیعی روی دیوانهای شاعران پیش از خود دارد. در غزلیات او تأثیر حافظ و سعدی و همچنین شیوهٔ وقوعی تحت تأثیر شاعران این مکتب همچون بابا فغانی شیرازی دیده میشود. او در قصیدهسرایی تحت تأثیر اساتید قصیدهسرایی است و قصایدی مصنوع به شیوهٔ سلمان ساوجی ساخته است. مثنوی سحر حلال او که ذوبحرین و ذوقافیتین است در پاسخ به مثنویهای کاتبی نیشابوری سروده شده است. او در خاتمۀ مثنوی شمع و پروانه، خود را در فن مثنوی، فرزند کوچک نظامی و جامی میخواند. اهلی با توجه به مقام استادیش در شعر، مورد توجه پادشاهان، امیران و وزیران بود. او افرادی از هر سه دودمان تیموریان هرات، آق قویونلوها و صفویان را ستوده است که از میان آنها می توان به امیر علیشیر نوایی، سلطان یعقوب آق قویونلو، شاه اسماعیل صفوی، نجم ثانی و شماری از امرا و وزرای معاصرش را برشمرد. آرامگاه اهلی در شیراز در جوار حافظ قرار دارد.
آنکه خاک آستانش کعبه صدق و صفاست سید سادات عالم احمد موسی الرضاست ز آستانش گرنیی واقف ندانی عرش چیست هر که این در میشناسد آگه از عرش خداست از جهان نوری که میخیزد ز بامش ظاهر است کا...
کسی زکعبه کوی تو نامراد نرفت که حلقه بر در این خانه زد که شاد نرفت به خاک پای تو کز خاک درگهت دل ما بسنگ تفرقه چون مرغ خانه زاد نرفت بجان دوست که هرچند مهر ورزیدم جفا زخاطر این چرخ...
اکنون که بهار عمر در نشو و نماست گلزار طبیعت تو در عین صفاست برخیز و گلی بچین که در گلشن دهر بنیاد بهار عمر بر باد هواست
منم که حاصل من غیر نامرادی نیست درخت بخت مرا برگ عیش و شادی نیست ز فسحت دو جهان خاطرم به تنگ آمد فراغت دل مجنون بهیچ وادی نیست چون برق میگذرد عمر بر فروز از وی چراغ عیش که تا چشم ب...
پیش تو مرا شرم و حیا خواهد کشت خاموشم و خصمم بجفا خواهد کشت از خاموشیم کار رسیدست بجان فریاد که خامشی مرا خواهد کشت
عشق آتش است و در دل دیوانه در گرفت برق قبول شمع به پروانه در گرفت از چشم سرخوش تو که مست است بی شراب صحبت بیک کرشمه مستانه درگرفت اندک مبین سرشک دل گرم عاشقان کاتش زیک شراره بیک خا...
شیر از که از آب و هوا خلدوش است دیریست که از زمانه در گیر و کش است محبوب منست اگر چه گردید خراب هرچند که کهنه و خرابست خوش است
هرچند که یوسف بجمال از همه بیش است حسن نمکین تو بلای دل ریش است چون گل همه تن آب حیاتی تو ولیکن چون خار دل آزار رقیبت همه نیش است در دوستی مدعیان نیست جز آزار هر کو ببدان دوست شود ...
گر کار جهان ز غصه بی تاری نیست ما را سر و سودای جهان باری نیست چون کار باختیار کس می نشود بهتر ز طریق بیخودی کاری نیست
روی کسی چو صورت آینه سوی تست کز خویشتن تهی و پر از مهر روی تست ای آفتاب بر فلک همچو ماه تو پشتش از آن خمیده که مایل بسوی تست تنها نه از حدیث تو من در حکایتم هر جا که میروم همه این ...
خنجر بکف تو کز صفا رم زده است برقی است که کار خصم برهم زده است از جوهر زر نشانی این خنجر تیز ماننده برگ بید شبنم زده است
خندید گل و غنچه شکفت و چمن آراست آن غنچه پژمرده که نشکفت دل ماست با خار غمم خار گل ای مرغ چمن چیست کاین خار من اندر جگر و خار تو در پاست از کوی حبیبم سوی گلزار مخوانید گلزار من آنج...
جز هجر نصیب عاشق بیدل چیست جز حسرت وصل او بمن واصل چیست گر من نگرم سیاهه دفتر عمر جز نامه سیاهی دگرم حاصل چیست
هر کرا حسنی بود آیینه دار روی اوست هرکه دارد بوی عشقی از سگان کوی اوست فتنه پیران نه تنها شد که طفل مکتبی چون الف گوید مرادش قامت دلجوی اوست عشق خود یاری دهد یعنی که کار کوهکن قوت ...
گردر تر و خشک دهر گشتی همه هیچ ور خار و گلی چو در گذشتی همه هیچ گر ساده دلی ورت هزاران نقشست در بحر فنا چو غرقه گشتی همه هیچ
جور آن بت همه بر جان پریشان من است سخت تر زان دل چونسنگ مگر جان من است که گزیدست بدندان لب لعلش که بر او زخم دندان نه باندازه دندان من است در غم او همه کس مست و گریبان چاکند از میا...
عیش و طرب جهان فانی همه هیچ وین گفت و شنید و نکته دانی همه هیچ گیرم که هزار سال مانی بمراد یکروز که نامراد مانی همه هیچ
مجنون عشق را هوس تخت و تاج نیست اورا که عقل نیست بهیچ احتیاج نیست گیتی نما چه حاجت اگر جم بصیرتی آیینه یی به ازمی و جام زجاج نیست هر کس که بود از هنر خود رواج یافت کار محبت است که ...
مست می وصل او اگر شیر بود کار دلش از وی زبر و زیر بود کس سیر نشد ز وصل آن آبحیات از آب حیات چون کسی سیر بود
گرنه بر غم عاشقان کار جهان مشوش است خار چراست یار گل مرغ چرا در آتش است داغ درون چو لاله ام هیچ نگه نمیکنی این نگری که ظاهرم چهره بخون منقش است جانب کعبه ام مخوان کعبه کجا و من کجا...
منعم همه مال و کسب زر میداند زاهد همه اوراد سحر میداند عارف هنر و معرفت آموخته است خوش وقت کسی که این هنر میداند
روز ابر است و دهد ساقی جان ساغر ما سایه رحمت او کم نشود از سر ما یکدم ای عمر گهی از در ما نیز درآی پیش از آن دم که اجل حلقه زند بر در ما خاک ما سوختگان خوار نه بینی که فلک نیل رخسا...
نفس مدعی که کون خر است همه شورست و هیچ سوزش نیست روحبخشی مسیح داند و بس کون خر غیر عر و گوزش نیست
عذرا بجفا اگر کشد وامق را جان نیست دریغ عاشق صادق را گو یار ز عاشقان وفا جوی بسر کان خود به سر نیزه بود عاشق را
