بدرالدین هلالی استرآبادی از بزرگترین شاعران اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم بوده است که اصالتاً از ترکان جغتایی است. او در هرات متولد شده است و از ملازمان امیر علیشیر نوایی بوده است. شهرت او در غزل است و مثنویهای شاه و درویش (شاه و گدا)، صفاتالعاشقین و لیلی و مجنون او نیز معروف است. امیر عبیدالله خان ازبک او را به جهت کینهٔ شخصی به تشیع متهم کرد و به قتل رسانید (این که او به راستی شیعه بوده یا نه را از روی اشعارش نمیتوان استخراج کرد چرا که وی در آثارش گاه از خلفای راشدین و گاه از ائمهٔ شیعه نام برده و چنان مینماید که به مقتضای زمان به این سو و آن سو متمایل میشده است). مشهور است که سیفالله نامی در قتل او ساعی بود و از این جهت سال مرگ وی را به ابجد با عبارت «سیفالله کشت» (معادل ۹۳۶ هجری قمری) ضبط کردهاند. آثار هلالی جغتایی در گنجور به همت دوست گرامی آقای علی پیسپار و با استفاده از نسخهٔ تصحیح شده توسط شادروان سعید نفیسی در دسترس قرار گرفته است.
الا ای مست خواب آلود برخیز بغایت دیر کردی زود برخیز چو کردی صرف خواب ایام خود را مگر در خواب بینی کام خود را ز بس خود را بخواب افگنده ای تو ندانم مرده ای یا زنده ای تو بکنج خانه خف...
این بود اقتضای لیل و نهار که رسد افت خزان و بهار شاخ سبزی که رفته بر افلاک چهره زرد خود نهد بر خاک باز چون وقت برگ ریز آمد لشکر سبزه در گریز آمد مرغ بی گل ز نغمه شد خاموش با که گوی...
جوانی در لطافت آن چنان بود که حسنش فتنه پیر و جوان بود گل اندامی که با رخسار چون گل فگنده غلغلی در جان بلبل سهی سروی که پا هر جا نهادی جهانی سر بجای پا نهادی سلیمان وار خلقی از پس ...
شاه را خواندی سوی خود خسرو گفت از من وصیتی بشنو عدل پیش آور پادشاهی کن ظلم بگذار و هرچه خواهی کن تا نبینی ز هیچ رهگذری گردی از خود به دامن دگری سر مپیچ از رضای درویشان که سرافراز ع...
لاله زار جهان عجب باغی ست که از آن باغ هر نفس داغی ست نیست بوی نشاط در گل او محنت افزاست صوت بلبل او دهن غنچه اش که خندان ست دل پرخون دردمندان ست هست هر برگ و شاخ در چمنش تن گل چهر...
بیا ای در جهان مشهور گشته بصدر انجمن مغرور گشته بهر کس تا بکی هر جا نشینی خدا یار تو گر تنها نشینی دویدی سالها در هر طریقی نشستی عمرها با هر رفیقی بچشم خویشتن صد عیب دیدی بگوش خویش...
دور او همچو دور می خوش بود همه عالم به دور وی خوش بود هیچ کس را به دل غباری نه هیچ خاطر به زیر باری نه دل مظلوم از غم آسوده جان ظالم ز غصه فرسوده شحنه چون زلف دلبران در تاب فتنه چو...
همی خواندم که وقتی در دیاری گدایی شد اسیر شهریاری چنان شد از شراب عشق مدهوش که کرد از جمله عالم فراموش دل از اندیشه کونین برداشت نه از دنیی نه از عقبی خبر داشت شهنشه میل چوگان داشت...
چون ز الطاف شاه نیک اندیش خبر آمد به عاشق درویش زود برجست و رو به راه نهاد قدم اندر حریم شاه نهاد گفت شاید ز روی صدق و صفا شاه با من کند به وعده وفا خاتم شه که مدتی زین پیش در بغل ...
درین بت خانه ما را قبله گاهیست دل هر بت که بینی سنگ راهیست بیا این سنگ را دور افگن از راه که سنگ این چنین کوهست جانکاه اگر صد سال بت را قبله سازی بنای سجده ای هرگز نسازی اگر خیل خل...
گفت راوی که شاه هر نفسی آن گدا را همی نواخت بسی خبر آمد که از فلان کشور بر سر شاه می رسد لشکر بی شمارست لشکر دشمن پای تا سر نهفته در آهن شاه باید که فکر کار کند دفع آن خیل بی شمار ...
زلیخا مدتی در عهد یوسف ندیدی غیر اندوه و تأسف ز کار خویش بهبودی ندیدی ز سوداهای خود سودی ندیدی اگر یوسف شدی چون ماه طالع شدی پیشش در و دیوار مانع وگر خود سوی یوسف برگذشتی برغمش از ...
دلا دیگر بفکر کار خود باش چو خود یاری نداری یار خود باش تو سلطانی و تختت عرش والاست بپستی جا مکن جای تو بالاست برو جایی که ما را جا نباشد چه جای ما که جا را جا نباشد رفیقان اندکی ب...
باز چون موسم زمستان شد آتش از خرمی گلستان شد همه کس رو به آفتاب نشست همه عالم شد آفتاب پرست بس که افسرده چون یخ افتادند در تمنای دوزخ افتادند مهر زود از فلک به در می رفت تا شود گرم...
چون سر زلف شب به دست آمد قرص خورشید را شکست آمد پیکر آسمان ملمع شد چتر فیروزه گون مرصع شد مردم از خواب دیده بربستند از تماشای ره نظر بستند خواب دیدند شاه و جمله سپاه که مگر عارفی ر...
خداوندا بذات کامل خویش بدریاهای لطف شامل خویش بآن ذاتی که مانندی ندارد جهان جزوی خداوندی ندارد بآن سروی که از بطحا سرافراخت علم بر عالم بالا برافراخت بآن شاهی که ماه آسمان شد شب اس...
تعالی الله شبی روشن تر از روز چو نوروز جوانی عالم افروز غلام گیسوی او لیلة القدر هلال طلعت او لیلة البدر فروزان گشته از مه تا بماهی فزوده آب حیوان در سیاهی ملایک بزم عشرت ساز کرده ...
ای خوش آن شب که جبرییل امین سویش آمد ز آسمان به زمین مرکبی ره نورد گردون سیر بر زمین وحش و بر فلک چون طیر بود نامش براق و همچون برق تیز بگذشت تا به غرب از شرق همچو گلگون اشک در یک ...
آه ازین منزلی که در پیش ست که گذرگاه شاه و درویش ست نه ازین دام می توان جستن نه ازین بند می توان رستن گر خوری همچو خضر آب حیات تشنه لب جان دهی درین ظلمات گر چو عیسی روی به چرخ برین...
هلالی این چه دریای معانیست که موج آن ز بحر آسمانیست چه نظم آبدارست این که گفتی چه در شاهوارست این که سفتی باین مشکین نفس دلها ربودی مگر در طبله عطار بودی ز حیرت حاسدان را لب ببستی ...
شکر لله که این خجسته کلام شد به کام دل شکسته تمام شکر دیگر که تا تمام شده مجلس آرای خاص و عام شده صفت اوست در زبان همه سخن اوست ورد جان همه جیب آفاق پر درست ازو بغل عاشقان پرست ازو...
کرکسی ژاژخای بی معنی با همایی فتاد در دعوی گفت کم نیست از تو پایه من زان که مقدار توست سایه من عاقلی گفتش ای فرومایه نیست آن سایه همچو این سایه هر که در سایه همای بود نام او سایه خ...
کردگارا به بی نیازی خویش به کریمی و کارسازی خویش به سهی قامتان گلشن ناز به ملامت کشان کوی نیاز به صفات جلال و اکرامت نظر خاص و رحمت عامت به سلاطین مسند تحقیق یالکان مسالک توفیق به ...
دلم ریشست و حاجت مند مرهم ترحم یا رسول الله ترحم خدا را رحم بر احوال من کن برحمت یک نظر بر حال من کن فلک گرد از من مسکین برآورد وزان مشک مرا کافور گون کرد بدل شد زین سیاهی و سفیدی ...
