بدرالدین هلالی استرآبادی از بزرگترین شاعران اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم بوده است که اصالتاً از ترکان جغتایی است. او در هرات متولد شده است و از ملازمان امیر علیشیر نوایی بوده است. شهرت او در غزل است و مثنویهای شاه و درویش (شاه و گدا)، صفاتالعاشقین و لیلی و مجنون او نیز معروف است. امیر عبیدالله خان ازبک او را به جهت کینهٔ شخصی به تشیع متهم کرد و به قتل رسانید (این که او به راستی شیعه بوده یا نه را از روی اشعارش نمیتوان استخراج کرد چرا که وی در آثارش گاه از خلفای راشدین و گاه از ائمهٔ شیعه نام برده و چنان مینماید که به مقتضای زمان به این سو و آن سو متمایل میشده است). مشهور است که سیفالله نامی در قتل او ساعی بود و از این جهت سال مرگ وی را به ابجد با عبارت «سیفالله کشت» (معادل ۹۳۶ هجری قمری) ضبط کردهاند. آثار هلالی جغتایی در گنجور به همت دوست گرامی آقای علی پیسپار و با استفاده از نسخهٔ تصحیح شده توسط شادروان سعید نفیسی در دسترس قرار گرفته است.
بیا ای پست همت این چه سستیست طریق رهروان گرمی و چستیست حریفان بال همت باز کردند بر اوج نه فلک پرواز کردند تو از سستی بصد خواری فتادی ز پستی در نگون ساری فتادی بزن دست و ز همت بال ب...
آن شب آفاق همچو گلشن بود شب نبود آن که روز روشن بود فلک از آفتاب و بدر منیر قدحی بود پر ز شکر و شیر ماه چون کاسه پنیر شده کوچ ها همچو جوی شیر شده سایه ظلمت فگنده بر سر نور ریخته مش...
سخن دانان این شیرین حکایت چنین کردند از شیرین روایت که روزی در تکلم پیش فرهاد لب شیرین شکر بار بگشاد که من شیرین و شیرینست نامم ز شهد ناب شیرینست کامم لبم را هست شیر از شهد خوشتر ک...
آمد و جا گرفت بر لب بام روی بنمود همچو ماه تمام آمد و بر کنار بام نشست دید درویش را که رفته ز دست رخ به خوناب دیده می شوید با دل غم کشیده می گوید کارم از دست شد چه کارست این الله ا...
ستمگارا باحسان خو نکردی همه بد کردی و نیکو نکردی جفاگاری مکن از محسنین باش چنان تا چند باشی این چنین باش چو بینی تیره بختی را سیه روز شبش را همچو قرص مه برافروز بآب از تشنگی می ده ...
صبح چون ریخت دانه انجم آسمان گشت تیر و مشعله دم باز سبز آشیان زرین پر کرد آهنگ چرخ بار دگر سوی بام کبوتر آمد شاه بر فراز فلک برآمد ماه طرفه بامی چنان که بام فلک خیل خیل کبوتران چو ...
چو مجنون دور ماند ازگوی لیلی بآه و ناله گفتا وای ویلی ندانم با غم لیلی چه سازم بچندین آه و واویلی چه سازم ز کویش صد غم و اندوه بردم بزیر محنت چون کوه مردم مگر باد صبا آید ز کویش که...
چند روزی که شاهزاده عصر آمد و جا گرفت بر لب قصر آن گدا رو به قصر شه می کرد بر در و بام او نگه می کرد به هوای شه و نظاره بام ماند سر در هوا سحر تا شام جز به سوی هوا نمی نگریست هیچ ب...
بیا ای از تکبر مست گشته ز فکر سربلندی پست گشته تواضع کن که یابی سربلندی فروتن شو که یابی ارجمندی تکبر سربلندان را کند پست تواضع زیردستان را زبردست گر از راه تواضع خاک باشی چو گردی ...
بود شه را کبوتری که فلک نه پری دید مثل او نه ملک در پریدن بلند پایه او چون همای ارجمند سایه او قمری از بهر بندگی کردن پیش او رفته طوق در گردن حلقه چشم باز را کنده زره زر به پایش اف...
نمی دانم که خواهی کرد باور که شاهی بود در اقلیم خاور بصورت بهتر از حور و پری بود جمالش آفتاب خاوری بود بنازم قدرت آن صانع پاک که خورشید آفرید از ذره ای خاک لبش گاهی که شکر خنده کرد...
روز دیگر که آفتاب منیر همه روی زمین گرفت به زیر گرم شد ذره ذره آتش مهر ذره اش تیر شد کمانش سپهر شه کمر بست و عزم میدان کرد میل تیر و کمان و جولان کرد گفت تا مرکبی گزین کردند زین زر...
ندانم کین همه ترک ادب چیست حد خود را نمیدانی سبب چیست ادب خواهی ز حد بیرون منه پای ز هر جانب که هستی در میان آی ادب آرایش افعال باشد ادب آسایش احوال باشد فروغ ظاهر از آرایش اوست فر...
بر سر دست شه کمانی بود که مه نو ازو نشانی بود خم شده همچو ابروی خوبان کرده هر گوشه عالمی قربان همچو ابروی یار در خوی زه لیک در گوشه ها فکنده گره چون جوانان به جنگ خو کرده همچو شیرا...
شبی محمود آهنگ طرب کرد ایاز خاص و خاصان را طلب کرد بتان سیمتن گردش نشستند نگین سلطنت را حلقه بستند جوانان سهی قد سرافراز چو سرو بوستان در جلوه ناز در آمد گرم و روشن شیشه می چو قندی...
شاه تیری که در کمان پیوست چون فکندش بر آسمان پیوست تیر چون دید کز جفای کمان ماند از دست بوس شاه جهان بیخود افگند ز آسمان خود را بر زمین زد همان زمان خود را خویشتن را به قصد جنگ آرا...
بیا ای رند عالم سوز بی باک بعصیان پرده عصمت مکن چاک سر از شرم گنه در جیب خود کن حیا را پرده پوش عیب خود کن کسی کو از حیا خون از جبین ریخت کم آب روی خود را بر زمین ریخت سری کو از حی...
چون کمان این سخن شنید از تیر بر دلش زخم ها رسید از تیر گفت تا کی شکست پیری من بگذر از طعن گوشه گیری من که تو هم بعد از آن که پیر شوی بشکنی زود و گوشه گیر شوی خویش را بر فلک مبر چند...
جوانی در خراسان جوهری بود که اصل نسلش از حور و پری بود عقیقش خنده بر یاقوت کرده ز شکر خنده جان را قوت کرده سر بازار از سودای او پر صدف وار از غمش صد دیده پر در سرا پا در زر و زیور ...
چند روزی که شاه بنده نواز سوی درویش جلوه کرد به ناز مردمان پی به حال او بردند ره به فکر و خیال او بردند عیب جویان به عیب رو کردند وز سر طعنه گفتگو کردند که چرا شاه با گدا یارست پاد...
خطابی دوش کردم با دل ریش که ای مشغول فکر باطل خویش نشاید جهل خود اثبات کردن فلک را قبله حاجات کردن زنان مر چرخ را سازند گردان چرا سرگشته چرخند مردان گر او کس را بمقصودی رساندی درین...
سال ها شد که مهر عالم سوز تیغ کین تیز می کند هر روز وه که تا مهر چرخ بود کبود در کبودی چرخ مهر نبود جانب هر که بنگرم به نیاز ننگرد جانب من از سر ناز در ره هر که سر نهم به وفا پا نه...
بیا ای کوشش بسیار کرده بسعی خویش خود را خوار کرده گشایش از در صبرست مشتاب قراری گیر و صبری کن درین باب نشاط آرزومندان ز صبرست گل باغ طرب خندان ز صبرست بصبر از کارها بیرون رود بند ش...
روز دیگر که وقت میدان شد باز شه را هوای جولان شد آمد و کرد هم عنانی او شد مشرف به هم زبانی او گفت شاها رسید فصل بهار معتدل شد برای لیل و نهار همه روی زمین گلستان شد موسم باغ و وقت ...
